De Rode Duivels slagen erin ons te laten vergeten wie we zijn

Hoe kijkt een filosoof aan tegen de Rode Duivelsgekte, die het land stilaan in haar greep krijgt? En vooral: welke impact heeft dit fenomeen op onze identiteit? "Een WK voetbal slaagt erin te vergeten wie we zijn en welke politieke identiteit we doorgaans aannemen omdat het tijdelijk alle andere identiteiten overvleugelt."

labels
Merlijn Doomernik
Ignaas Devisch
Ignaas Devisch is professor filosofie aan UGent en aan de Arteveldehogeschool.

Het WK in Rusland is enkele dagen bezig. Het cliché wil dat een wereldkampioenschap voetbal een tijd is om onze dagelijkse zorgen te vergeten en op te gaan in een collectieve roes. Tot de uitschakeling wenkt. Of het ultieme orgasme van de overwinning ons te beurt valt en het geboortecijfer alsnog de hoogte wordt ingejaagd. 

Vergeten dus. We lijken te zijn vergeten hoe gecontesteerd de toewijzing aan Rusland wel was en met een sterk parfum van omkoperij het licht zag. Voetbal en politiek, ze hebben geen last van elkaar. Zodra het eerste fluitsignaal weerklinkt, verdwijnt de politiek naar de achtergrond. ‘Jetzt geht’s los’ was de leuze van het WK Duitsland in 2006 en dat staat symbool voor alle andere WK’s: alle remmen los. Althans voor de landen die deelnemen. Bij anderen is het doorbijten en hopen dat het snel voorbijgaat.

Zonder leedvermaak kan ik je zeggen dat het momenteel in Nederland heel erg stil is. Een deelname aan deze hoogmis van het voetbal had ‘Holland’ omgetoverd tot een oranje totem, met decibels, Grolsch en bitterballen als glijmiddel. Maar nu niet. Dan maar stilletjes de camper in richting Frankrijk? 

Voetbal en politiek, ze hebben geen last van elkaar

In België is het voorlopig ook nog wat stilletjes. Maar dat zal vanaf vandaag veranderen. Want ‘we are all part of the team’, remember. Die slogan, daterend van het vorige WK, is om meerdere redenen interessant. 

We maken ergens deel van uit: een team, een hechte groep die aan elkaar klit. En wij allemaal behoren ertoe. Terwijl doorgaans identiteiten zichzelf definiëren door een binnen en een buiten – sommigen behoren ertoe maar vele anderen niet – is team Belgium voor één keer een inclusief gebeuren: niemand in België hoeft zich uitgesloten te voelen. Ten slotte zijn we allemaal supporters, nietwaar?

Wie zijn we en waar behoren we toe?

Ergens toe behoren is een basisbehoefte maar de invulling ervan is niet langer evident. Want wie zijn we en waartoe behoren we? Hebben we nog wel een identiteit? Zou het kunnen dat we door dit gebrek aan grond onder de voeten ons sterk vastklampen aan een volatiele identiteit genaamd voetbalsupporter?

We komen uit een samenleving waarin identiteiten duidelijk waren afgebakend van geboorte tot aan de dood, zowel op persoonlijk als op politiek vlak. Je behoorde tot een land en tot een zuil. Dat maakte uit wie je was en wie tot je groep behoorde. Fundamentele maatschappelijke veranderingen – waaronder migratie, secularisering, globalisering – hebben ertoe geleid dat wie we zijn niet langer voor het leven vastligt.

We combineren vandaag meerdere identiteiten met elkaar en wat we gisteren waren kan morgen overvloeien in iets anders. Daardoor vallen we niet zonder meer nog samen met degenen waarmee we onze identiteit delen want die combineren ook allemaal meerdere identiteiten met elkaar. De mélange begint bijgevolg niet bij de vluchtelingen die ons land binnenkomen maar bij onszelf. 

We combineren vandaag meerdere identiteiten met elkaar en wat we gisteren waren kan morgen overvloeien in iets anders

Terwijl in het dagelijkse leven die versmelting van culturen en etnische herkomst gecontesteerd wordt, is het nu oorverdovend stil hierover. Nochtans staat Team Belgium symbool voor maatschappelijk gevoelige thema’s zoals migratie, etnische afkomst en huidskleur.  De Rode Duivels zijn veelkleurig, multicultureel en niet gespeend door communautaire breuklijn die ons land zo funamenteel kenmerkt. Maar dat vergeten we nu even.

Velen die nu staan juichen zullen nochtans na het WK tegen integratie van ‘anderen’ stemmen. En mocht pakweg Fellaini na het WK een politiek mandaat bekleden bij – ik zeg maar wat: Groen – dan wordt hij waarschijnlijk in de ogen van velen een Marokkaan. Maar nu is hij Belg en juichen we voor hem. 

Dat zegt veel over hoe we er in slagen om vanuit verschillende perspectieven naar dezelfde persoon te kijken. Dat is maar mogelijk omdat we zelf meerdere identiteiten in onze persoonlijkheid combineren. Identiteit kan duurzaam en fundamenteel zijn maar ook vluchtig en voorbijgaand.

Een groot deel van ons leven speelt zich af met en tussen mensen die we niet of nauwelijks kennen. En toch vormen we samen met hen identiteiten: zo zijn we nu eens deelnemers van een interessant congres, dan weer reizigers van vlucht met vertraging, helaas soms slachtoffers van eenzelfde aanslag en dus ook wel eens voetbalsupporters. Telkens vormen we een (tijdelijk) geheel met anderen en zelfs al zijn die entiteiten vluchtig, daarom zijn ze niet minder intensief, zeker niet wanneer ze inspelen op dieperliggende emoties. 

De Rode Duivels zijn veelkleurig, multicultureel en niet gespeend door communautaire breuklijn die ons land zo funamenteel kenmerkt.

Ook voetbal raakt aan emoties. Kijk naar het gedrag om en rond voetbalstadions en je weet het: deze sport is een emotioneel gebeuren met alle vreugde, woede of verdriet die ertoe behoren. Volwassen mensen staan er te huilen, vallen in elkaars armen en doen dingen die ze in het dagelijkse leven nooit zouden vertonen: familiair omgaan met mensen uit andere groepen en maatschappelijke lagen. Want ze zijn allemaal ‘part of the team’. Toch voor even.

Doorgaans zijn onze levens behoorlijk opgesplitst over de verschillende maatschappelijke groepen heen: we gaan naar andere feestjes, gedragen ons anders en dragen andere kledij. Maar de tricolore pinnemuts verenigt ons en doet de rest voor even vergeten – toegegeven, de consumptie van bier is sterk ondersteunend bij de factor vergeten. 

Vergeten dus. Een WK voetbal slaagt erin te vergeten wie we zijn en welke politieke identiteit we doorgaans aannemen omdat het tijdelijk alle andere identiteiten overvleugelt. Iets verenigt ons nu en daarna valt het weer uiteen. Omdat het tijdelijk is maar daarom is het niet minder echt. Daarna herneemt het gewone leven zich. Dan zijn we weer N-VA’ers, sossen of tsjeven, Vlamingen of Walen, vluchtelingen of autochtonen, vrijzinnigen of moslims. 

Iets verenigt ons nu en daarna valt het weer uiteen. Omdat het tijdelijk is het daarom niet minder echt. 

Is het daarom dat we tijdens zo’n WK moeite doen om alle sporen van onze andere identiteiten te wissen? Er worden massaal andere symbolen aangedragen – mussen, sjaals, vlaggen – die onze dagelijkse identiteiten uitwissen. De dag na het WK worden die zorgvuldig opgeborgen.

Tenzij we wereldkampioen worden natuurlijk. Dan griffen we er een moment bij in ons collectieve geheugen en zullen we over twintig jaar vol heimwee deze periode herinneren als datgene waarnaar we zo sterk verlangen maar nog zelden ervaren: toen waren we één en onverdeeld. Soms hebben we blijkbaar die illusie nodig om daarna in verdeeldheid met elkaar verder te gaan. Of zijn we alsnog minder verdeeld dan sommigen ons voorhouden?