Video player inladen ...

Dirk Sterckx over de BRT vóór VTM: "Eigenlijk waren we een tamelijk arrogante club"

Op Canvas loopt deze maand "Dank dat u bij ons was", een programma dat de tv-journalistiek van de afgelopen 40 jaar onder de loep neemt. Verschillende coryfeeën getuigen daarin over hun carrière en hoe die is geëvolueerd, maar ook over de impact van hun job op hun privéleven. Zo ook Dirk Sterckx. Een portret.

"Ik zie u graag morgen terug": jarenlang was dat de vaste boodschap waarmee Dirk Sterckx als anker van "Het Journaal" afscheid nam van de kijker. Die moet die warme woorden intussen al bijna 20 jaar missen want in 1999 nam hij afscheid van de openbare omroep en stortte hij zich op een carrière in de politiek als Europees Parlementslid voor Open VLD. In 2011 ging hij met pensioen en gaf hij de stok door aan Philippe De Backer. Voor "Dank dat u bij ons was" blikt hij nog 1 keer op zijn tijd bij de nieuwsdienst terug.

Die tijd begon in 1975, nadat hij eerst enkele jaren voor de klas had gestaan. De BRT was nog sterk gepolitiseerd en dat vertaalde zich in een strak geregisseerde en voorspelbare verslaggeving. "De samenstelling van het nieuws was tamelijk eenvoudig. 90 procent van de dagen leverde de redactie binnenland het begin van "Het Journaal" met standpunten zonder veel uitleg. De regering heeft iets beslist, de eerste minister zegt dit, de partijvoorzitters van de meerderheid zeggen zus en die van de oppositie zeggen zo. Punt."

Men vond dat het overlijden van Elvis Presley geen onderwerp was om "Het Journaal" te beginnen

"Faits divers kwamen bijna nooit aan bod. Ik herinner me dat ik "Het Journaal" presenteerde toen Elvis Presley was gestorven. We hebben de uitzending toen met zijn dood geopend en daarop kwam veel reactie. Men vond dat het overlijden van Presley geen onderwerp was om "Het Journaal" te beginnen. Zo hebben we ook lang gediscussieerd over een item over Will Tura die 25 jaar carrière vierde."

Video player inladen ...

Niet alleen voor faits divers had de nieuwsdienst geen plaats, ook vrouwen waren er niet echt welkom. "Ik ga niet zeggen dat we onvriendelijke mannen waren, maar er waren gewoon weinig vrouwen. De bazen vonden dat de journalistiek niet zo geschikt was voor vrouwen. Voor hen was het te gevaarlijk of te inspannend."

Martine Tanghe was geen makkelijke om mee samen te werken, maar je kon wel op haar rekenen

Martine Tanghe was 1 van de eerste vrouwen op de redactie. Hoewel ze piepjong was, liet ze zich niet kennen. "Ze had een sterk karakter en ze had natuurlijk ook talent. Ze was een taaie doorzetter die zich kon verdedigen. Toen ik eindredactie deed, heb ik veel met haar samengewerkt. Martine was geen makkelijke om mee samen te werken, maar je kon wel op haar rekenen. Ze had altijd een opinie of een suggestie klaar."

"Op moeilijke dagen wist je wat je aan zo iemand had. Op mensen als Bavo Claes, Martine Tanghe en Jan Becaus kon je "Het Journaal" bouwen. Als eindredacteur hoefde ik niet zenuwachtig te zijn. Wat gaat er met mijn "Journaal" gebeuren? Zal het anker het wel redden? Bij hen was je zeker dat ze alles zouden doen om het goed te laten verlopen."

Video player inladen ...

Hoewel de politiek jarenlang een sterke greep op de openbare omroep had, koesterden sommige politieke partijen en hun achterban een groot wantrouwen. Dat lieten ze ook gelden. "Ik heb ooit een verslag gemaakt over het Vlaams Nationaal Zangfeest in het Sportpaleis in Antwerpen. Mijn cameraman, mijn klankman en ik stonden in de lege ruimte voor het spreekgestoelte omringd door 20.000 mensen."

"De voorzitter hield een toespraak over Vlaamse onafhankelijkheid en zei plots: "We zijn voor de afschaffing van het monopolie van de openbare omroep". Heel het Sportpaleis barstte los in een onwaarschijnlijk geroep en applaus: "Weg met de BRT!". Minutenlang. Wij stonden daar. De onuitgesproken wrevel tegenover de openbare omroep en de nieuwsdienst was plots uitgesproken."

Bruut gezegd? We dachten dat ze het niet zouden kunnen

In 1989 kwam effectief een einde aan het monopolie van de openbare omroep met de komst van VTM, die eigen nieuwsuitzendingen bracht. "Bruut gezegd? We dachten dat ze het niet zouden kunnen. Dat was het algemene gevoel in huis en op de nieuwsdienst. Hoe gaan ze dat doen? Eigenlijk waren we een tamelijk arrogante club. Bij monopolies heerst vaak een cultuur van onkwetsbaarheid en ook wij hadden dat voor een stuk. 

Video player inladen ...

"We vonden dat ze het werk onderschatten, maar op vlak van amusement heeft VTM meteen de omslag gemaakt. Voor het nieuws duurde dat een paar jaar langer, maar in het midden van de jaren 90 was ook "Het Journaal" tot een dieptepunt weggezakt. We hielden te weinig rekening met ons publiek, terwijl VTM volop investeerde in zaken als rechtstreekse verslaggeving. Wij vonden dat zij overdreven, maar uiteindelijk was dat het pad dat ook wij moesten bewandelen. We hebben de voordelen van het apparaat dat VTM uitbouwde te laat ingezien."

"Na een tijd volgde de ontmoediging. Wat zijn we nog aan het doen? We zakken weg, we bereiken ons publiek niet meer. We krijgen steeds meer kritiek en mensen beginnen zich af te vragen waarom ze nog zoveel geld aan die club moeten uitgeven. Het was een neerwaartse spiraal."

Ik ben nogal een bange wezel. Ik ben niet echt avontuurlijk aangelegd.

Als Sterckx het had gewild, had hij de overstap kunnen maken. "VTM heeft me gevraagd om hoofdredacteur te worden, maar ik durfde niet. Ik denk ook niet dat ik een goede baas zou zijn geweest. Het was een aanlokkelijk aanbod, ook financieel, maar de nieuwsuitzending die ik voor VTM had willen maken, zou een erg duur product zijn geweest en daarvoor waren de nodige budgetten er niet."

"Ik heb nooit spijt gehad dat ik het niet heb gedaan. Ik ben nogal een bange wezel. Ik ben niet echt avontuurlijk aangelegd. Ze hebben me ook ooit gevraagd of ik hoofdredacteur van de VRT-nieuwsredactie wou worden. Ook daar heb ik nee tegen gezegd omdat ik niet het gevoel had dat ik het graag had gedaan. Ik ben nogal een angsthaas."

Video player inladen ...

Voor de VRT als geheel kwam de kentering begin 1996, toen Bert De Graeve gedelegeerd bestuurder werd. Wat de nieuwsdienst betreft, legt Sterckx het keerpunt al in 1994 met de start van het duidingsprogramma "Terzake", dat hij zelf presenteerde. "De BRT zat aan de grond, er was zelfs sprake van het einde van de openbare omroep. "Terzake" heeft zowel binnens- als buitenshuis duidelijk gemaakt dat iets aan het gebeuren was."

"We begonnen in september en al in december kregen we de HA! van Humo. Dat was een van de prijzen die een programma hebben wou. Alleen goed gemaakte programma's kregen die. Zeker toen nog was het een teken dat de wereld ons aanvaardde. Ook uit de politiek kregen we positieve reacties. "Oh, jullie maken een interessant programma.""

Video player inladen ...

Vandaag is "Terzake" een merk, maar zelf had Sterckx een andere naam in gedachten. "We hebben lang over de titel gediscussieerd. We deden een rondvraag op de redactie en iedereen kon een voorstel insturen. Ik schoof "Frontaal" naar voren. Dat had ik gepikt van de Duitsers die een programma met die titel hadden. Je kan op een beschaafde wijze frontaal tegen iemand in gaan." 

Het allereerste decor van "Terzake" vindt Sterckx nog steeds een misbaksel. "We schreven een wedstrijd uit om het decor te maken. Uiteindelijk belandden vijf grote kartonnen dozen op onze tafel, elk met een kijkgaatje. Als je daarin keek, zag je een decor. We hebben toen met veel mensen lang in die vijf dozen gekeken."

Dat was het lelijkste decor dat we ooit hebben gehad!

"Uiteindelijk hebben we een decor gekozen met een lange ovalen tafel met een lichtstreep erdoor. Ik vond het charmant dat de tafel twee nissen had zodat je vlak bij de geïnterviewde zat. Je kan hem bijna bij zijn das nemen en zeggen: "Ja maar, waarom antwoord je niet op mijn vraag?". Je kon je fysiek laten wegen, wat bij sommige mensen ook werkte."

"Toen het decor klaar was, nam de regisseur ons mee om het te bekijken. Dat was het lelijkste decor dat we ooit hebben gehad! Echt een afzichtelijk decor. In de doos had het er naar mijn gevoel helemaal anders uitgezien. We hebben het er toch een paar jaar mee gedaan en we hebben het overleefd." 

Video player inladen ...

In tegenstelling tot collega's als Walter Zinzen stond Sterckx niet bekend als een "harde interviewer". "Dat ben ik nooit geweest. Het beste interview is voor mij niet een hard interview, het is een interview waarin je gast het meeste vertelt, waarin je het meeste uit haar of hem kan peuteren. Je nodigt iemand uit om iets los te krijgen, niet om haar of hem te bruuskeren. Veel mensen vertellen juist minder als je ze bruuskeert dan wanneer je probeert hen ergens heen te leiden waar je ze wil hebben."

Ik moest maar kijken en ze zaten al ruzie met elkaar te maken

"Het beste interview dat ik ooit heb gedaan, was een waarin ik nauwelijks een vraag heb gesteld. Het ging om een gesprek met Vlaams minister van Leefmilieu Nobert De Batselier (toen SP, nu SP.A) en Vlaams minister van Landbouw Eric Van Rompuy (toen CVP, nu CD&V) over het mestactieplan. Het enige dat ik heb moeten zeggen was: "En heren, het mestactieplan". Ik moest maar kijken en ze zaten al ruzie met elkaar te maken. Dat was een erg interessant interview en ik heb nauwelijks iets moeten doen."

Video player inladen ...

Vandaag is Martine Tanghe het gezicht van de verkiezingsshows van VRT NWS, maar in de jaren 80 en 90 leidde ook Sterckx zulke uitzendingen in goede banen. "Dat is het meest fantastische dat je kan doen. Je hebt een aantal dingen voorbereid, maar naarmate de uren verstrijken verdwijnt dat want de stukken vallen weg. De mengeling van voorbereiding, improvisatie, rekenen op collega's op de vloer die interviews afnemen... Ik vond dat de meest fascinerende job om te doen."

Miet Smet schold bijna letterlijk de kiezer uit

Vanuit die positie maakte Sterckx "Zwarte Zondag" op de eerste rij mee, de federale verkiezingen van 24 november 1991, toen het Vlaams Blok vrijwel uit het niets een eerste grote winst boekte. "Voor het eerst vielen andere partijen de traditionele partijen met succes aan, vooral het Vlaams Blok en ROSSEM. Dat gaf een speciale sfeer. Ik herinner me dat Miet Smet (toen CVP, nu CD&V) zich erg kwaad maakte in de studio. Ze schold bijna letterlijk de kiezer uit. Je voelde de spanning."

Video player inladen ...

Tot slot blijft ook de verkiezingsshow over de Europese verkiezingen van 1994 Sterckx bij. "De peilingen gaven aan dat de VLD de CVP als grootste partij van Vlaanderen zou voorbijsteken. Dat was het onderwerp van de avond. Minister van Binnenlandse Zaken Louis Tobback (toen SP, nu SP.A) had ons beloofd dat hij de uitslag al om 20 uur zou bekendmaken. Volgens de Europese regels mocht dat pas om 22 uur na het sluiten van de laatste stembus in Italië, maar Tobback zei: "Enfin, die Italianen. Ik zal ervoor zorgen dat jullie de uitslagen al om 20 uur hebben."

"We planden onze uitzending met het oog op 20 uur, maar 14 dagen voor de verkiezingen zei Tobback dat zijn diplomaten hem hadden gewaarschuwd dat de verkiezingen ongeldig zouden zijn indien hij de officiële uitslag al om 20 uur bekendmaakte, dus wou hij dat niet meer doen. We moesten toen een keuze maken: al om 20 uur gaan of wachten tot 22 uur."

Om 18 uur waren sommigen letterlijk ziek van de zenuwen

"Met de redactie hebben we toen een netwerk opgezet dat in verschillende stembureaus de uitslagen ging ophalen. Dat was onofficieel, maar het gaf wel een trend aan. Officieel hadden we niks, dus iedereen liep op de toppen van zijn tenen. Om 18 uur waren sommigen letterlijk ziek van de zenuwen. Tot de eerste gegevens binnenkwamen. In "Het Journaal" van 19 uur konden we al heel voorzichtig meegeven dat de VLD waarschijnlijk niet groter dan de CVP was."

"Toen Binnenlandse Zaken de officiële uitslag om 22 uur bekendmaakte, crashte de computer omdat iedereen die tegelijk opvroeg. Het duurde een half uur voor het systeem weer werkte, maar wij hadden een accurate voorspelling. Even over 21 uur hadden we al alle belangrijke politici in de studio zoals premier Jean-Luc Dehaene (toen CVP) en Guy Verhofstadt (toen VLD, nu Open VLD). Op zo'n moment ben je fier als ploeg, dan loop je op een wolk."

Video player inladen ...