Video player inladen ...

Het Europese akkoord over migratie: hoe lang tot de volgende crisis opduikt?

Dat de Europese regeringsleiders zich unaniem achter een tekst over migratie kunnen scharen, is misschien wel de grootste trofee van deze Europese migratietop. Mogelijk is een Duitse regeringscrisis vermeden, en het veto waar Italië mee dreigde is afgewend. Maar wat in het akkoord staat is bijzonder vaag, en vatbaar voor veel interpretatie. De eerste barsten in het Europese front worden dan ook alweer zichtbaar. 

labels
Mieke Strynckx
Mieke Strynckx is buitenlandjournalist bij VRT NWS, gespecialiseerd in Italië en migratie

De tekst van het akkoord bevat twee opvallende dingen: de EU wil laten onderzoeken of “ontschepingsplatformen” buiten Europa mogelijk zijn. En binnen Europa komen er “gecontroleerde centra” waar wie op zee gered wordt in ondergebracht zal worden, en waar snel uitgemaakt moet worden wie kans maakt op asiel, en wie teruggestuurd moet worden. Maar wat betekent dit nu eigenlijk? En hoe moet dat in de praktijk uitgewerkt worden? Enkele vragen.

(lees verder onder de kaart)

1. Ontschepingsplatformen

Het woord blinkt uit in wolligheid, en roept vele vragen op. Het idee is om mensen die gered worden op zee, niet langer naar Europa te brengen, maar naar “derde” landen, bij voorkeur in (Noord-)Afrika. Volgens voorstanders kun je zo vermijden dat mensen nog op gammele bootjes stappen naar Europa en massaal verdrinken. Maar tegenstanders noemen het idee net het sluitstuk van een beleid dat er alleen op gericht is om zoveel mogelijk migratie naar Europa tegen te houden. 

Hoe dan ook duiken er bij dit idee diverse problemen op waar een antwoord op gevonden moet worden. Om te beginnen is er een akkoord nodig met die “derde” landen. Tunesië en Marokko hebben al laten weten dat ze daar weinig voor voelen. Ook Libië is het idee niet genegen. Maar mensen terugbrengen naar Libië is sowieso een optie die tegen het internationaal recht indruist, omdat je geen mensen mag terugbrengen naar plekken waar ze niet veilig zijn. 

Gesteld dat er (met voldoende geld en andere smeermiddelen) toch akkoorden bereikt worden met derde landen. Hoe zit het dan met de eventuele asielaanvragen?

Gesteld dat er (met voldoende geld en andere smeermiddelen) toch akkoorden bereikt worden met die landen. Hoe zit het dan met de eventuele asielaanvragen? In principe mag niemand die in Europa aankomt zomaar teruggestuurd worden, zonder dat hij of zij de kans heeft gekregen om asiel aan te vragen. Wordt dat recht ook gegarandeerd als mensen die op zee gered worden naar een derde land gebracht worden? En wat met mensen die niet meer op bootjes stappen maar meteen naar (eventueel nog op te richten) centra in Noord-Afrika gaan, om daar asiel aan te vragen? Als het de bedoeling is om verdrinkingen tegen te gaan, zou dat een alternatief kunnen zijn. Maar tegelijk rijst de vraag of zoiets niet ook net een aanzuigeffect zal creëren. 

Met de EU/Turkije-deal is al een systeem uitgeprobeerd waarbij een verregaand akkoord met een derde land het aantal overstekende bootjes naar Griekenland drastisch moest verminderen. Kortweg houdt die deal in dat iedereen die over zee naar Griekenland komt, zou worden teruggestuurd. In ruil zou voor elke Syriër die teruggestuurd wordt, een andere Syriër vanuit Turkije mogen overkomen, net om de oversteken per boot te ontmoedigen, en de blijvers in Turkije te belonen.

De deal leek te werken, het aantal overstekers daalde drastisch (al blijft ook nog altijd de vraag hoeveel effect het sluiten van de grenzen langs de Balkanroute daarbij heeft gehad). Maar hij stuitte ook op problemen: zowat iedereen die per boot overstak naar Griekenland vroeg meteen asiel aan, waardoor mensen terugsturen niet zomaar meer kon. Er zijn op dit moment nog altijd veel meer migranten en vluchtelingen die in Griekenland aankomen, dan er zijn teruggestuurd. Hun aantal stijgt ook weer, volgens critici net omdat de uitvoering van het akkoord mank loopt.

Sowieso wil Europa inzetten op snellere terugkeerprocedures. Nogal wat landen slagen er niet in om mensen die het bevel krijgen het land te verlaten, ook effectief en snel terug te sturen. Maar de EU/Turkije-deal heeft geleerd dat dat niet altijd zo eenvoudig is. Snelle terugkeerprocedures waren een van de krachtlijnen van het akkoord. Maar ze waren ook een belangrijke struikelsteen in de uitvoering van het akkoord.

(lees verder onder kaart)

2. "Gecontroleerde centra binnen Europa"

Zo mogelijk nog vager en onduidelijker is de tweede nieuwigheid die wordt voorgesteld in het jongste migratieakkoord. Binnen Europa moeten er “gecontroleerde” centra komen. Daar moeten de mensen die op zee gered worden – zolang ze niet naar de bovenstaande “ontschepingsplatformen” kunnen – naartoe gebracht worden. Een heikel punt. Want wat betekent de term “gecontroleerde centra”? Letterlijk staat in de tekst dat in die centra op een “snelle en veilige” manier een onderscheid zal worden gemaakt tussen “irreguliere migranten, die zullen worden teruggezonden, en degenen die internationale bescherming behoeven”. 

Een snelle schifting dus. Maar daarvoor zijn een paar jaar geleden ook al de zogenaamde “hotspots” opgericht: centra in de aankomstlanden (Italië en Griekenland) waar ook zo’n snelle schifting moet uitmaken wie kans maakt op asiel en wie niet. Na hooguit een paar dagen moeten die mensen dan opgevangen worden in aangepaste opvangcentra of terugkeercentra. 

In de nieuwe centra zouden mensen die in aanmerking komen voor asiel “op vrijwillige basis” verspreid kunnen worden over andere lidstaten, volgens de tekst van het akkoord. Een belangrijk punt voor de aankomstlanden zoals Italië, dat op de Europese top dreigde zijn veto te stellen tegen om het even welk akkoord zonder extra solidariteit van andere lidstaten. 

Maar er zijn al eerder spreidingsplannen afgesproken met de lidstaten, die niet of maar gedeeltelijk zijn uitgevoerd. In september 2015 – toen de Balkanroute nog open was en er elke dag duizenden vluchtelingen en migranten Europa binnenkwamen - werd een spreidingsplan afgesproken voor 120.000 mensen in Griekenland en Italië. Eerder was er al een spreiding afgesproken van 40.000 mensen. Bij de uitwerking van het akkoord bleek het uiteindelijk over niet meer dan 98.000 mensen te gaan, waarvan er uiteindelijk nog een pak minder overbleven (omdat veel mensen niet de vereiste 75% kans maakten op asiel – in de praktijk ging het nog alleen om Syriërs en Eritreeërs). Toch weigerden sommige lidstaten ondanks hun beloften ook maar één asielzoeker op te nemen.

(lees verder onder de grafiek)

Een spreiding “op vrijwillige basis” lijkt dus vrij utopisch. Vrijwilligers hebben zich alvast nog niet gemeld. Ons land liet bij monde van premier Michel en staatssecretaris Francken al meteen weten dat het geen bijkomende asielzoekers zou opnemen.

Nog in de tekst staat dat er “gecontroleerde centra” zullen worden opgezet in de lidstaten, alweer op vrijwillige basis, en “op basis van een gedeelde inspanning”. Alweer een puntje om Italië gerust te stellen. Maar meteen haastte de Franse president Macron zich – en in zijn zog enkele andere regeringsleiders – om te verklaren dat die centra in de landen van aankomst moeten komen. Frankrijk zou er alvast geen bouwen. “Een koude douche”, kopte de Italiaanse krant Repubblica meteen op zijn website. Premier Conte liet al snel weten dat ook Italië niet bereid was om zulke centra op zijn grondgebied te openen. En hij suggereerde dat er op de top andere afspraken waren gemaakt.

De eerste barsten in het nieuwe Europese migratiefront tekenen zich dus nu al af. Het is afwachten hoe lang het duurt voor de volgende crisis opduikt.