BELGA

Het ontrafelende westerse bondgenootschap: "Als NAVO-top mislukt, breekt onzekere periode aan"

"Vanavond landt de Amerikaanse president Donald Trump een tweede keer in België voor een NAVO-top op het moment dat het trans-Atlantische bondgenootschap snel uit elkaar aan het vallen is. En dat komt grotendeels door zijn eigengereide optreden waarbij hij de traditionele bondgenoten eerder als vijanden ziet." Expert Jan Balliauw onderzoekt de toekomst van het bondgenootschap.

Als Trump de ingeslagen weg voortzet, en de NAVO-top uitloopt op een mislukking, breekt voor Europa een onzekere, instabiele periode aan waarbij de Europeanen niet meer zullen kunnen schuilen onder de Amerikaanse paraplu en zelf zullen moeten instaan voor hun eigen veiligheid. Dat kan meteen het einde inluiden van het relatieve luxeleventje dat Europa kende na de heropbouw na de Tweede Wereldoorlog waarbij vrede voor altijd gegarandeerd leek.

Het is niet de eerste keer dat er zware discussies zijn binnen de NAVO-club. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht in Europa (en ook in Rusland), is de NAVO geen clubje jaknikkers als Washington iets voorstelt. Zeker sinds het einde van de Koude Oorlog hebben de bondgenoten het geregeld flink met elkaar aan de stok gehad.

Ik herinner me levendig een weekend in februari 2003 toen België twee dagen lang een besluit van de NAVO-raad tegenhield over steun aan Turkije bij een invasie in Irak. Op zondag moesten de ambassadeurs pizza laten komen omdat er in het hele gebouw geen eten te krijgen was. Uiteindelijk bereikten premier Verhofstadt en secretaris-generaal Robertson een compromis. België had zelfs even getemporiseerd bij het inroepen van artikel 5 na de aanslagen in de VS van 11 september. Griekenland weigerde in 1999 deel te nemen aan de bombardementen op Servië.

De VS heeft natuurlijk wel het hoogste woord en dat komt omdat de Amerikaanse reus militair gezien veel machtiger is dan de Europese dwergen. En daar zit het grote probleem. De Europeanen hebben hun veiligheid laten betalen door de Amerikanen. Al jarenlang is dat een doorn in het oog van Washington. Geregeld hoor je daar dat onze gulle sociale zekerheid alleen maar mogelijk is omdat de Amerikaanse belastingbetaler, die niet kan genieten van die voordelen, onze defensie financiert. Per inwoner zitten de Amerikanen nu jaarlijks aan 2150 $ voor defensie, de Duitsers aan bijna 550 $, België komt aan 345 $.

Zolang ik de NAVO volg, en dat is al bijna een kwart eeuw, hoor ik Washington de Europeanen daarover onder druk zetten, zonder veel resultaat overigens. De oorlog in Joegoslavië en de Kosovo-crisis kon de NAVO alleen maar aanpakken door de inzet van Amerikaanse militairen, ook al waren het puur Europese crisissen. In Washington waren er velen die vonden dat Amerika daar niets te zoeken had.

Zelfs de NAVO-bombardementen op Libië, begonnen door de Europeanen, konden alleen maar doorgaan mits Amerikaanse logistieke steun. Na enkele dagen zaten de Europeanen door hun munitie. De defensieminister van president Obama, Robert Gates, waarschuwde enkele maanden later voor een irrelevante alliantie als de Europeanen hun defensiebudgetten niet zouden verhogen.

Op de NAVO-top in Wales in september 2014 beloofden alle bondgenoten hun defensie-uitgaven op te trekken tot 2 procent van het bnp tegen 2024 als reactie op de Russische militaire assertiviteit in Oekraïne. Maar niet alle bondgenoten leken te beseffen wat ze hadden beloofd of in welke wereld ze leefden. De nieuwe Belgische regering, geleid door premier Charles Michel, besloot een maand na Wales zelfs tot zware besparingen op defensie.

Trump komt naar Brussel om de trend voorgoed om te buigen. De vraag is niet nieuw, de tactiek die hij gebruikt wel.

Trump komt naar Brussel om de trend voorgoed om te buigen. Hij schreef scherpe brieven naar ten minste 4 NAVO-landen - België, Noorwegen, Canada en Duitsland – om aan te dringen op grotere defensie-inspanningen.

De vraag is niet nieuw, de tactiek die hij gebruikt wel. Trump maakte in het verleden al meermaals duidelijk dat gierigheid gevolgen zal hebben. Tijdens de vorige NAVO-top in Brussel, mei vorig jaar, weigerde hij een zinsnede voor te lezen waarin hij zijn steun uitsprak voor artikel 5, de wederzijdse defensie­clausule van de NAVO, de basis van het bondgenootschap. Eerder had hij al laten verstaan dat landen die niet voldoende betalen, niet konden rekenen op Amerikaanse steun mochten ze worden aangevallen.

Later bevestigde Trump wel artikel 5, maar intussen was het kwaad geschied. Ook nu weer laat hij de Europeanen voelen dat hij lak heeft aan de traditionele trans-Atlantische solidariteit. Tijdens een gesprek met de Zweedse premier zei Trump al lachend dat de Zweedse positie – geen NAVO-lid maar wel nauw ermee samenwerkend – misschien iets voor de VS was. In de weken voor de NAVO-top doken er plots geruchten op dat het Pentagon de terugtrekking van alle Amerikaanse militairen uit Duitsland zou bestuderen.

Het werd ontkend door het Pentagon, maar het signaal was intussen wel duidelijk. Tijdens de G7-top in Canada verbaasde Trump zijn collega’s door te zeggen dat de NAVO zo slecht was als NAFTA, het Noord-Amerikaanse vrijhandelsakkoord.

AFP or licensors

Op de NAVO proberen de diplomaten, ook de Amerikaanse, de discussie te herleiden tot cijfers. En er is in NAVO-ogen flinke vooruitgang geboekt. In de slotconclusie van de top zal staan dat alle NAVO-bondgenoten de daling van hun defensie-uitgaven hebben stopgezet. NAVO-secretaris-generaal Stoltenberg vertelt graag dat de Europese bondgenoten en Canada (dus zonder de VS mee te rekenen) sinds 2014 bijna 90 miljard dollar extra hebben uitgegeven voor defensie. Vorig jaar was er zelfs een stijging van meer dan 5 procent, dit jaar wordt bijna 4 procent voorspeld. Verschillende landen zijn op weg om de Walesbelofte uit te voeren, 2% van het bnp in 2024.

Maar Duitsland, een economische grootmacht binnen de NAVO, haalt dat niet en bondskanselier Merkel heeft ook al duidelijk gezegd dat er wel een verhoging komt, maar niet de stijging die in Wales was beloofd. Ook België is een slechte leerling, misschien wel de slechtste. De strategische visie van defensieminister Vandeput (juni 2016) voorziet een stijging tot 1,3 % van het bnp tegen… 2030.

De diplomaten op de NAVO en vele Europese leiders lijken evenwel niet te beseffen dat die cijfers voor Trump alleen maar een stok zijn om de hond mee te slaan. Trump deelt gewoon niet de waarden die de basis vormen van het bondgenootschap.

De pers valt hij voortdurend aan door ze te beschuldigen van fake news.

De rechtsstaat ondergraaft hij met zijn aanvallen op rechters die dwarsliggen.

Hij heeft in zijn buitenlands beleid lak aan de bescherming van mensenrechten. Integendeel, hij heeft een duidelijke bewondering voor autoritaire leiders die zich daar allemaal niets van moeten aantrekken.

Hij ziet de Europese bondgenoten eerder als vijanden van de VS omdat zij Amerika in de onderlinge handelsrelaties onheus behandelen. De Europese Unie probeert hij uit elkaar te spelen. Tijdens een ontmoeting met de Franse president Macron vroeg Trump waarom Frankrijk de EU niet verliet. Het land zou dan een betere handelsdeal met de VS krijgen.

AFP or licensors

Naast het Duitse handelsoverschot met de VS, is ook het Duitse, en bij uitbreiding het Europese migratiebeleid, een doorn in het oog van Trump. De man die een muur wil bouwen aan de grens met Mexico, gaat geregeld op Twitter flink tekeer tegen Duitsland, vaak met regelrechte onwaarheden.

Zijn ambassadeur in Berlijn, Richard Grenell, doet zijn uiterste best om de controverses op de spits te drijven, onder meer door onlangs in een interview met Breitbart te zeggen dat hij hoopt de conservatieven in heel Europa te kunnen 'versterken', wat in Duitsland algemeen werd gezien als steun voor de rechts-radicale en anti-EU-partij Alternative für Deutschland.

De invoering van handelssancties tegen Europa was het voorlopige dieptepunt in de onderlinge betrekkingen. Eerder had Trump Europese leiders nog geschoffeerd door de Iran-deal op te zeggen (in de totstandkoming waarvan de EU een belangrijke rol heeft gespeeld) en door de VS terug te trekken uit het klimaatakkoord.

De Europese president Donald Tusk, die zich als Pool wat meer bewust is van de lichtheid van de geopolitieke structuren, liet zich ontvallen dat met mensen als Trump als vriend, je eigenlijk geen vijanden meer nodig hebt. Het was een raar moment van realiteitszin in Europa.

Hoe slecht het eraan toe gaat in de trans-Atlantische verhoudingen kwam pas echt aan de oppervlakte tijdens de G7 in Canada. Normaal is dat een clubje gelijkgezinde westerse leiders.

Vroeger mocht Rusland mee aan tafel zitten (G8) maar dat land werd eruit gegooid na de annexatie van de Krim in maart 2014. Nog voor Trump was aangekomen in Canada, zorgde hij al voor controverse door voor te stellen Rusland weer op te nemen. Tijdens zijn gesprekken op de G7 liet hij zich ontvallen dat de Krim maar beter bij Rusland hoort omdat de meerderheid daar Russisch spreekt. Je zal maar als niet-Russischsprekende in de Letse hoofdstad Riga wonen, waar ook een meerderheid van de inwoners Russisch spreekt.

De G7-top eindigde met een totaal fiasco omdat Trump zijn instemming met het slotcommuniqué introk omdat volgens hem de Canadese premier Trudeau, voorzitter van de G7, dat niet juist had voorgesteld op zijn afsluitende persconferentie. Net voor zijn vroegtijdig vertrek uit Canada had hij nog gezegd dat de VS "het spaarvarken is dat iedereen berooft".

De nieuwe bondgenoten van Trump zitten niet in de meer traditionele Europese NAVO-landen, maar in de landen van Oost-Europa, zoals Hongarije en Polen, die langzaam maar zeker de garanties van de rechtstaat afbouwen, de centrale waarde van de Europese Unie.

Binnen de EU weet je dat je als individu beschermd bent, een garantie die je in bijvoorbeeld Rusland niet hebt. Zij voeren, net als Trump, een nationalistische koers en zijn sterk gekant tegen migratie.

De Hongaarse premier Orbán kon zijn geluk niet op toen Trump president werd. De illiberale democratie die Orbán propageert, lijkt goed te passen in wat Trump nastreeft. Binnen de illiberale democratie mogen de burgers nog wel kiezen, maar met een uitgekiende beïnvloedingsstrategie zorg je ervoor dat ze altijd voor de zittende macht stemmen.

Intussen speel je in op diepgewortelde nationalistische gevoelens en stel je de buitenwereld voor als vijandig.

Poetin als inspiratie

Zo komt Trump ook dicht bij wat zijn Russische collega Poetin nastreeft. Het Kremlin pookt al jaren de nationalistische gevoelens op zodat de machthebbers zowat alles kunnen verantwoorden omdat het land nu eenmaal bedreigd wordt door het imperialistische Westen.

Voor democratische spelletjes met een echte oppositie en een vrije pers is in een dergelijke omgeving geen plaats. De traditionele Republikeinse achterban is sterk anti-Poetin en heeft in het eerste jaar van Trumps presidentschap scherpe sancties tegen Rusland kunnen doordrukken.

Het onderzoek naar de mogelijke Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen, volgens Trump een regelrechte heksenjacht van de traditionele structuren in Washington (ook wel eens ‘Deep State’ genoemd), beperkte intussen de manoeuvreerruimte van de president. Maar de ‘volwassenen’ in zijn omgeving, die hem af en toe konden bijsturen naar een meer Republikeinse koers, zijn opgestapt.

Trump neemt ook meer en meer beslissingen alleen. Hij nodigt soms wereldleiders uit voor een bezoek aan het Witte Huis zonder dat zijn naaste adviseurs daarvan iets weten. Alleen James Mattis blijft nog over van de ‘volwassenen’, de minister van Defensie, maar ook hij is vrij radeloos. Op de laatste NAVO-bijeenkomst in Brussel zei hij tegen collega’s: ‘Bear with us’, heb wat geduld.

(Lees verder onder de foto)

Avalon.red. All rights reserved.

Of de Europese bondgenoten het zich kunnen veroorloven geduld te oefenen, is twijfelachtig. Als de NAVO-top verloopt zoals de G7-bijeenkomst in Canada, zit het bondgenootschap met een ernstig probleem.

Enkele dagen later ziet Trump ook nog Poetin in Helsinki. De Europeanen zijn er als de dood voor dat de Amerikaanse president Poetin allerlei beloftes zal doen, zoals de erkenning van de annexatie van de Krim, zonder dat Rusland daar iets voor terug hoeft te doen. Trump heeft op andere topontmoetingen al aangetoond dat hij vooral op een goed blaadje wil staan met andere machtigen in de wereld die hij wel respecteert, zoals de Chinese president Xi.

Ondanks de spanningen binnen het trans-Atlantische bondgenootschap blijven de afspraken die eerder zijn gemaakt wel functioneren. De voorbije maanden zijn weer grote hoeveelheden Amerikaans militair materieel naar Europa getransporteerd om de band tussen de VS en Europa te onderstrepen.

Maar als de top mislukt, bestaat het risico dat Europa er alleen zal voorstaan. De EU-landen hebben tot nu toe nog geen antwoord gevonden op de vraag hoe ze zonder duidelijke Amerikaanse steun zullen optreden in een snel evoluerende multipolaire wereld waar niet meer wordt gewerkt met internationale afspraken en structuren. In zo’n wereld gaat het hard tegen hard, met zwakke landen of continenten wordt geen rekening gehouden.

 Als de top mislukt, bestaat het risico dat Europa er alleen zal voorstaan.

De Europese Unie heeft al wat stappen gezet, zoals een nauwere defensiesamenwerking, maar de interne spanningen over migratie en de brexit eisen voorlopig alle aandacht op. In het verleden heeft de EU wel getoond dat ze, als ze met een ernstige crisis wordt geconfronteerd, snel in actie kan schieten.

De nieuwe chaotische wereldorde is moeilijk te begrijpen voor EU-onderdanen die zo gewend zijn geraakt aan een leven met duidelijke regels die ook afgedwongen kunnen worden.

Vele Europeanen leven nog altijd in een wat naïeve bubbel waarbij ze ervan uitgaan dat de stabiliteit vandaag gegarandeerd is voor altijd.

Met het einde van de Amerikaanse eeuw zitten we in een nieuwe gevaarlijke evolutie in de internationale betrekkingen waarvan de uitkomst moeilijk voorspeld kan worden. Voorlopig lijken de Europeanen er nog niet echt wakker van te liggen. Hun aandacht lijkt momenteel eerder te liggen bij het wereldkampioenschap voetbal dan bij de internationale spanningen. Het ontwaken zou wel eens des te ruwer kunnen zijn.