Video player inladen ...

Obama: "Geven we toe aan leugens of haat, of strijden we voort voor vrijheid en waardigheid?"

De voormalige Amerikaanse president Barack Obama heeft in Zuid-Afrika opgeroepen om te blijven strijden voor democratie en gelijke rechten, en dat tegen de huidige trend naar autoritaire leiders en verdeeldheid in. Zonder hem bij naam te noemen, was er ook kritiek op het beleid van zijn opvolger Donald Trump te horen.

De toespraak voor 14.000 mensen in een cricketstadion in Johannesburg in Zuid-Afrika was het sluitpunt van de rondreis die Obama gemaakt heeft in het continent waar zijn vader geboren was. Eerder was hij in Kenia.

Aanleiding voor wat als de belangrijkste toespraak van Obama sinds zijn aftreden werd aangekondigd, was de 100e verjaardag van de Zuid-Afrikaanse ex-president en anti-apartheidsstrijder Nelson Mandela. Tijdens het leven van Mandela heeft de wereld een belangrijke transformatie ten goede ondergaan, stelde Obama vast. Hij vinkte daarbij het afbreken van het kolonialisme aan, de opgang naar zelfbeschikking, niet enkel van naties, maar ook van individuen.

Na de val van de Berlijnse Muur in 1989, het einde van de Koude Oorlog en de vrijlating van Nelson Mandela en de ombouw van Zuid-Afrika tot een pluralistische democratie met respect voor de minderheden, leek de opmars van progressieve en democratische krachten onstopbaar, zodanig dat sommigen spraken van "het einde van de geschiedenis" en de "triomf van de liberaal-democratie", herinnerde Obama zich.

We leven in vreemde en onzekere tijden. We hebben meer internationale samenwerking nodig en niet minder

Barack Obama

"De terugval had vele gezichten"

Het werd echter anders, met de terreuraanslagen van 9/11 en de ideologie van hen die een perverse vorm van islam tegenover moderniteit wilden stellen, het vernederde Rusland dat koos voor een autoritair regime dat de vrijheden terugschroefde en China dat zijn hernieuwde kracht en zelfverzekerheid gebruikte om buitenlandse kritiek op schendingen van de mensenrechten weg te wuiven, aldus Obama.

In het Westen maakten populistische leiders van links en rechts gebruik van de vrees van mensen voor immigratie, globalisering of het verlies van hun culturele identiteit of economische status om mensen tegen elkaar op te zetten en hun vertrouwen in binnen- en buitenlandse instellingen te verliezen, wat nog verergerd werd door de financiële crisis van 2008, die het gevolg was van roekeloos gedrag van een geglobaliseerde elite.

Het ontkennen van feiten zoals de klimaatverandering kan leiden tot de afbraak van de democratie

Als gevolgen merkte Obama de terugkeer van protectionisme, racisme en extreem nationalisme op in het Westen, en het Chinese model van autoritaire politiek en snelle economische groei dat wereldwijd opgang maakt. Sociale media en internet die ideeën van vrijheid moesten promoten, doen dat evenzeer voor leugens en complottheorieën.

Op het kruispunt tussen twee visies

We staan nu op het kruispunt tussen twee visies: of we geven toe aan de pessimistische visie van "might is right" (macht is recht), waarbij landen en volkeren in een zero-sumstrijd tegen elkaar worden opgezet, of we staan op om de strijd voor gelijkheid en vrijheid voort te zetten naar het voorbeeld van Mandela of Abraham Lincoln, waarschuwde Obama.

Indirect had hij daarbij kritiek op autoritaire leiders die alle kritiek monddood maken, op hen die internationale samenwerking ondermijnen voor kortzichtig eigenbelang, op leiders die leugens verspreiden of die algemeen wetenschappelijke feiten zoals klimaatverandering ontkennen of immigratie van bepaalde rassen of religies aan banden willen leggen. Dat is een duidelijke verwijzing naar huidig VS-president Donald Trump, maar niet enkel naar hem en Obama noemde zijn naam op geen enkel moment.

Als mensen kunnen leren elkaar te haten, kunnen ze ook leren om van elkaar te houden

Obama besloot met een optimistische noot: net zoals Mandela vroeger moeten we blijven geloven dat het goede op termijn overwint, maar dat kan lang duren, misschien langer dan een mensenleven. Hij zag echter hoop in het erg gemengde en gekleurde Franse team dat wereldkampioen voetbal is geworden en in het protest van veel jongeren overal ter wereld die initiatieven nemen. Over honderd jaar zullen mensen terugkijken naar wat wij gaan doen, net zoals wij nu terugblikken naar Mandela, besloot de president.

Bekijk hier het verslag uit Het Journaal

Video player inladen ...