Anti-Trumpprotest bij de Trump-tower in New York © 2018 Pacific Press

Wat als de Republikeinen president Trump laten vallen, of nog erger: afzetten?

President Donald Trump heeft met zijn uitlatingen tijdens de top met zijn Russische collega Vladimir Poetin niet enkel de Democraten, maar ook de Republikeinse meerderheid in het Congres de kast op gejaagd. Maar kunnen (of willen) die ook optreden tegen de president, ook als hij zijn boekje te buiten zou gaan en hoe zou dat dan kunnen?

"Het is de zwaarste fout van zijn presidentschap en die moet meteen worden rechtgezet", was de reactie van de voormalige Republikeinse en conservatieve kopman Newt Gingrich op de top tussen Trump en Poetin in Helsinki. Of wat dacht u hiervan: "Er is een algemene consensus in dit land dat president Trump de Verenigde Staten onder de bus heeft geduwd"; die laatste reactie komt van John Roberts, de Witte Huis-correspondent van de conservatieve en erg pro-Trump-zender Fox News.

Ook in het door de Republikeinen gedomineerde Congres gingen de alarmsignalen af. Uiteraard bij de Democratische oppositie en bij de Republikeinse senator John McCain die een privé-oorlogje uitvecht met Trump, maar opvallend waren ook de harde woorden van de meeste Republikeinen die -al dan niet met "goesting"- tot nu toe de president steunden.

Dat Trump in bijzijn van Poetin zijn eigen inlichtingendiensten zoals de FBI afviel, is erg slecht gevallen in Amerika en het woord "verraad" is gevallen. Laat dat nu net een van de redenen zijn om een president af te zetten, maar zo eenvoudig is dat natuurlijk niet.

Impeachment, waarom en hoe gaat dat?

Artikel II, sectie 4 van de Amerikaanse grondwet bepaalt dat "een president, een vicepresident en alle federale ambtenaren in de VS kunnen worden afgezet wegens verraad, omkoping of andere zware misdaden of wangedrag". Die eerste twee zijn duidelijk, de laatste twee nogal vaag.

The President, Vice President and all civil Officers of the United States, shall be removed from Office on Impeachment for, and Conviction of, Treason, Bribery, or other high Crimes and Misdemeanors.

Artikel II, sectie 4 van de Amerikaanse grondwet, 1788

De procedure om een president of vicepresident af te zetten, is niet zo eenvoudig en verloopt via het Congres. Het Huis van Afgevaardigden beslist bij eenvoudige meerderheid of de feiten zwaar genoeg wegen om de procedure van "impeachment" of afzetting in gang te zetten. De Senaat treedt daarna op als rechtbank, waar de president zich uiteraard ook kan verdedigen. Om hem of haar af te zetten, moet twee derde van de senatoren het daarmee eens zijn. De Senaat kan enkel besluiten tot afzetting, eventuele criminele vervolging is voorbehouden aan gewone rechtbanken.

Slechts twee keer, geen afzetting

De procedure tot afzetting is nogal complex en de "Founding Fathers" wilden duidelijk dat er spaarzaam mee omgegaan zou worden. Sinds 1799 zijn er slechts 19 gevallen geweest waarbij de Senaat ingeschakeld werd en slechts twee sloegen op een president. Geen van hen werd afgezet.

Zo werd in 1868 de Democratische president Andrew Johnson -de opvolger van Abraham Lincoln- met een stem in de Senaat behoed voor afzetting. De zuidelijke Democraat Johnson die overhoop lag met de noordelijke overwinnaars van de Burgeroorlog werd toen verweten dat hij een minister van Defensie onwettig had ontslagen.

Meer recent moest Bill Clinton zich voor de Senaat verantwoorden omdat hij de justitie tegengewerkt zou hebben in het onderzoek naar de affaire met Monica Lewinski. Ook hij overleefde de stemming. De Republikein Richard Nixon ontsnapte in 1974 tijdens het Watergate-schandaal aan "impeachment" door tijdig ontslag te nemen.

De redenen voor "impeachment" zijn dus meer dan verraad alleen. Dat wordt omschreven als het voeren van oorlog tegen de VS of het helpen van de vijanden van Amerika. In het geval van Trump zou dat kunnen slaan op het ondermijnen van de positie van de VS tegenover een buitenlandse macht. Zoals bij Johnson, Nixon en Clinton zijn ook onwettig handelen, tegenwerken van het gerecht of de grondwet overtreden, redenen voor afzetting.

Als in november de machtsverhoudingen in het Congres zouden omslaan, zou president Trump het wel eens moeilijk kunnen krijgen

Hoe groot de verontwaardiging bij de Republikeinen ook is, gezien de huidige (krappe) meerderheid in het Congres is het weinig waarschijnlijk dat ze een dergelijke drastische stap tegen Trump zouden nemen. In november zijn er echter verkiezingen voor het hele Huis en een derde van de Senaat en als de machtsverhoudingen omslaan, zou president Trump het wel eens moeilijk kunnen krijgen als het team van speciaal onderzoeker naar Russische inmenging bij de VS-verkiezingen en ex-FBI-directeur Robert Mueller met bezwarend materiaal zou uitpakken.