Waarom Bemba (nog) niet de Mandela van Congo is

Toen Jean-Pierre Bemba gisteren uit het vliegtuig stapte in Kinshasa, was er een grote opkomst van aanhangers verwacht. Maar de mensenzee van vele honderdduizenden die hun vrijgelaten held kwam toejuichen, overtrof die verwachtingen en was ronduit verbazingwekkend. Op een van de affiches werd Bemba vergeleken met Nelson Mandela, die ook door een juichende menigte werd ontvangen na zijn vrijlating in 1990. Maar die vergelijking is op z'n minst voorbarig. Een analyse. 

labels
Katrien Vanderschoot
Journalist op de buitenlandredactie van VRT NWS en gespecialiseerd in Afrika

"Bemba yaaaa, Bemba yaaa!!" Wat begon als een voorzichtige samenscholing aan de luchthaven en op de Boulevard Lumumba waar het konvooi met Bemba zou langskomen, eindigde dan toch op een ware triomftocht met honderdduizenden fans.

Vooral toen Bemba en zijn vrouw Lilliane uitstapten aan het hoofdkwartier van zijn partij MLC kregen ze de allure van Nelson en Winnie Mandela. Vuist omhoog, uitzinnige aanhangers die op auto's en vensterbanken kropen en hun vrijgelaten leider wilden aanraken, en dan een foto vanuit het raam die al even iconisch zou kunnen worden als die uit 1990... 

Het brede begrip "vrijheidsstrijder"

In het voorjaar van 2001, net na de moord op vader Laurent Kabila, was Congo een verscheurd land. De tweede burgeroorlog was volop aan de gang. Enkele gewapende groepen waaronder de MLC (Mouvement de Libération du Congo) van Bemba, hadden grote delen van het grondgebied veroverd. Het was hen niet alleen te doen om terreinwinst of politieke macht. Vooral de grondstoffen zoals diamant en coltan gingen via hen richting Oeganda en Rwanda, hun broodheren.

Ik mocht Bemba toen interviewen in Kampala, op een geheime locatie. De man, toen nog geen 40, was welbespraakt en overtuigd dat de guerilla-oorlog van zijn "gedisciplineerde, grote leger", Joseph Kabila op de knieën zou krijgen. Alle beschuldigingen van plunderingen en wangedrag ontkende hij met klem.

Als er vrije meningsuiting was, als er democratie was, als er rechtspraak was, dan zou de rebellie niet nodig zijn

Jean-Pierre Bemba, toenmalig militieleider MLC (Congo)

Ook Nelson Mandela heeft zijn vreedzame oppositie tegen het apartheidsregime in Zuid-Afrika een tijdlang vervangen door een gewapende guerilla. Ook hij kreeg militaire en financiële steun, onder meer vanuit Zimbabwe, Cuba en Libië. Maar Mandela was zeker niet uit op persoonlijke verrijking in een oorlogseconomie.

Zijn strijders pleegden sabotage-acties en vielen ordetroepen aan, maar de bevolking werd niet op dezelfde gruwelijke schaal het slachtoffer van plunderingen, verkrachtingen en moorden als de Congolese bevolking door milities als MLC en RCD. Dat Jean-Pierre Bemba als militieleider veroordeeld werd door het Internationaal Strafhof en slechts nipt aan een langere celstraf ontsnapte, zal op zijn minst een schaduw blijven werpen over zijn imago als "vrijheidsstrijder". 

(Lees voort onder de foto.)

AFP or licensors

Het brede begrip "staatsman"

Nog sneller dan Mandela na zijn bevrijding, heeft Jean-Pierre Bemba de kans gekregen om zijn politieke ambities waar te maken. Na het vredesakkoord van Pretoria in 2002, kwam er in Congo een ingewikkelde machtsverdeling en werd Bemba vicepresident. Van regeren kwam niet veel in huis, omdat de rivaliteit en het wantrouwen tussen de partners na al die jaren van conflict enorm waren. Uiteindelijk vonden dan toch verkiezingen plaats in 2006. 

Daar bleek dat Jean-Pierre Bemba de meest charismatische tegenstander was van Joseph Kabila. Hij overleefde als enige de eerste ronde en haalde zelfs de meeste stemmen in het westen van het land, maar verloor de tweede ronde tegen een sterkere coalitie onder leiding van Kabila. 

Toen kwam de krijgsman in Bemba opnieuw naar boven, met een gewapend treffen tussen zijn aanhangers en de ordetroepen voor het Opperste Gerechtshof, in 2006. (zie foto) . En nog eens clashte hij, met Kabila's presidentiële garde, in 2007, nadat hij had geweigerd om zijn privémilitie te ontmantelen. Dat was het teken om te vluchten naar Portugal en daarna België, waar hij een jaar later in de boeien werd geslagen en uitgeleverd aan het Internationaal Strafhof.  Weg staatsman. 

Gevangenschap als loutering?

Ze hebben inderdaad nog iets gemeen, Bemba en Mandela. Ze hebben vele jaren doorgebracht in de cel. Beiden hadden een echtgenote die met vuur het charisma van hun opgesloten man konden uitdragen en de achterban doen blijven geloven in een goede afloop. Beiden hebben in de gevangenis geschreven aan een toekomstvisie voor hun land. 

Zuid-Afrika snakte in 1990 naar vernieuwing onder leiding van een waardige staatsman, die sociale gelijkheid en eerlijke rechtspraak zou doen voorgaan op elitarisme en machtsmisbruik. Mandela heeft die droom voor een stuk kunnen waarmaken. Als je de beelden van gisteren hebt gezien, zou je je kunnen inbeelden dat ook Bemba als een redder des vaderlands is onthaald om veel verwachtingen in te lossen. 

Maar er zijn verschillen. Bemba werd enthousiast verwelkomd in zijn thuisstreek (West-Congo), maar is niet overal in het immense land populair. Morgen komt een ander zwaargewicht terug om zich in de kiesstrijd te werpen: Moïse Katumbi, de populaire oud-gouverneur van Katanga. En dan is er nog Felix Tshisekedi, zoon van de overleden Etienne Tshisekedi, die samen met Katumbi bovenaan in de peilingen staat en veel aanhang heeft in het centrum van het land.  

Een wijze bruggenbouwer

Congo heeft nood aan een wijze bruggenbouwer. Als het uit de miserie wil geraken, moet er een eind komen aan de clanpolitiek en persoonlijke verrijking van de machthebbers. Er zijn genoeg signalen bij de bevolking dat ze ook voor zo'n president zullen kiezen, zeker bij de jongeren. Als ze de kans krijgen om hun stem uit te brengen tenminste.

Bemba en de anderen zullen dus een nieuw soort staatsmanschap moeten beloven, dat ook de jongeren toekomstperspectief kan bieden. Maar dan moeten ze nog veel leren van Mandela. Eén termijn aan de macht blijven zou al een eerste stap zijn.   

For to be free is not merely to cast off one's chains, but to live in a way that respects and enhances the freedom of others

Nelson Mandela, oud-president Zuid-Afrika