Ayman al-Zawahiri en Osama Bin Laden vormden de kern van de terreurgroep Al Qaeda.

Dertig jaar geleden werd Al Qaeda gesticht, het netwerk voor een wereldwijde jihad

Na de dood van leider Osama Bin Laden en de opkomst en val van rivaal IS leidt Al Qaeda een ietwat sluimerend bestaan, maar verdwenen is de dreiging nog niet. Ondanks drie decennia van moorden en strijd heeft Al Qaeda zijn rol als "voorhoede van een wereldwijde islamitische staat" niet waargemaakt en blijven de meeste moslims afkerig.

Alhoewel er geen officiële stichtingsdag is, wordt door historici aangenomen dat Al Qaeda op 11 augustus 1988 werd opgericht in Afghanistan. De roots daarvan lagen in een eerder initiatief van Arabische vrijwilligers die in de jaren 80 aan de zijde van de Afghaanse "mujaheddin" vochten tegen de Sovjetbezetting van Afghanistan.

Toen de Sovjet-Unie zich in 1988 uit Afghanistan ging terugtrekken, bezonnen die Arabische vrijwilligers zich over een nieuw doel en strijdtoneel: het verdrijven van westerse invloeden uit andere delen van de islamwereld en wat zij noemden "de bevrijding" van moslimminderheden in andere delen van de wereld. Hun beweging moest daarbij de "basis" (Al Qaeda) of voorhoede worden van een wereldwijde jihad.

Het idee was niet nieuw, maar werd uitgewerkt door de Palestijnse radicale moslimgeestelijke Abdullah Yusuf Azzam en diens acolieten, de Saudische miljonair Osama Bin Laden en de Egyptenaar Ayman al-Zawahiri, twee andere "Afghanistan-veteranen". Nadat Azzam was gedood bij een bomaanslag, werd de charismatische Osama Bin Laden de leider van Al Qaeda.  (Zie verder onder de foto).

Bij de aanslag op de VS-ambassade in Kenia vielen vooral Afrikaanse slachtoffers.

Amerika werd de vijand van Al Qaeda

In 1990 werd Saudi-Arabië een uitvalsbasis voor Amerikaanse en westerse troepen in de Golfoorlog om buurland Koeweit te bevrijden van de Iraakse bezetting. Alhoewel die buitenlandse militairen ver weg bleven van de voor moslims heilige steden Mekka en Medina, beschouwde Bin Laden hen als een bezettingsmacht in het oorsprongsland van de islam. Reden genoeg om de VS in 1998 uit te roepen tot nieuwe vijand van Al Qaeda.

Osama Bin Laden had niet de religieuze bevoegdheid om een jihad of "heilige oorlog" tegen de VS uit te roepen, en moest zich beroepen op een "fatwa" of religieus edict van de extremistische Egyptische geestelijke Omar Abd al-Rahman. Die had eerder opgeroepen tot aanslagen tegen Amerikaanse doelwitten en zat daarvoor in de VS in de cel.

Wellicht zat Al Qaeda tevoren, in 1996, al achter een aanslag op een VS-basis in Khobar in Saudi-Arabië. Daar werden toen 19 Amerikaanse militairen gedood. In augustus 1998 ontploften twee zware bommen voor de Amerikaanse ambassades in Kenia en Tanzania. Er vielen 224 doden. De meesten waren Afrikanen. Twee jaar later ramde een boot met explosieven het Amerikaanse marineschip Cole in de haven van Aden in Jemen. Daarbij werden 17 opvarenden gedood. Al Qaeda eiste die aanslagen niet direct op. Wellicht wilde de groep de Afghaanse taliban zo niet in de problemen brengen, want Al Qaeda kon in hun gebied trainingskampen en bases inrichten. (Zie verder onder de foto).

AP2001

Een spoor van bloed en ellende

Dat gebeurde ook niet na de schokkende terreurgolf van 11 september 2001 in New York, Washington en Pennsylvania waarbij bijna 3.000 doden vielen, maar VS-president George W. Bush riep wel toen wel de "war on terror" uit en viel Afghanistan binnen. De taliban werden van de macht verdreven, maar Bin Laden en zijn kompanen ontsprongen de dans. Een serie van grote aanslagen bleef de wereld opschrikken: die op het Indonesische eiland Bali in 2002 (202 doden, onder hen veel westerse toeristen), die in Madrid in maart 2004 (191 doden) en die in Londen (52 doden).

De omstreden Amerikaans-Britse inval in Irak in 2003 gaf Al Qaeda ideologisch veel aanhang in de Arabische wereld. Het netwerk teerde nu op filialen in Noord-Afrika (AQIM), Jemen (AQAP), al-Shabaab in Somalië en in Irak zelf. Toch vervreemde Al Qaeda veel moslims van zich door het brute geweld. In Irak deemsterde Al Qaeda vanaf 2007 weg. Aanvallen met drones en vliegtuigen dunden het kader van de groep uit en steeds meer aanslagen werden voorkomen of mislukten. De uitschakeling van Osama Bin Laden door Amerikaanse militairen in Pakistan in 2011 was psychologisch een breekpunt.

Meer nog: het afgesplitste Iraakse filiaal ontwikkelde zich tot het rivaliserende terreurnetwerk IS dat nieuwe jihad-aanhangers aansprak. Onder Ayman al-Zawahiri kon het netwerk van Al Qaeda in onder meer Jemen overleven en de oorlog in Syrië opende opnieuw perspectieven. Nu IS aan zijn neergang begonnen is, is het uitkijken of Al Qaeda al dan niet opnieuw de speerpunt van het jihadisme zal worden. Bij gebrek aan een charismatische leider is dat voorlopig niet het geval. Meer nog: 30 jaar terreur heeft het jihadisme nog geen stap dichter bij het objectief gebracht en steeds meer moslims zijn het beu dat terrorisme hun godsdienst in diskrediet brengt.