FOTO: Emmanuel Ramazani Shadary, de kandidaat van de partij van Kabila

Waarom speelt Kabila zijn kroonprins uit? En komen er wel verkiezingen in december? 

Net op de valreep heeft de Congolese president Joseph Kabila dan toch beslist om geen kandidaat te zijn voor een derde mandaat bij de verkiezingen die - na veel uitstel - op 23 december moeten plaatsvinden. Maar er blijven veel vragen: over zijn rol in de coulissen, over de figuur van zijn kandidaat Emmanuel Ramazani Shadary, over de kansen voor de oppositie. We proberen er een aantal te beantwoorden. 

labels
Katrien Vanderschoot
Journaliste op de buitenlandredactie van VRT NWS, gespecialiseerd in Afrika.

Waarom is het ophefmakend dat Kabila geen kandidaat is, hij volgt toch gewoon de grondwet?

De eerste reden: als er één man is die de voorbije jaren niet in zijn kaarten liet kijken, dan was het Joseph Kabila. Hij die als schuwe jongeman in 2001 zijn vermoorde vader Laurent moest opvolgen, midden in de tweede burgeroorlog in Congo, is in de loop der jaren verworden tot een sfinks.

Met uitzondering van enkele felle discussies met Belgische ministers - Karel De Gucht, weet u nog? -, ging de president steeds meer zwijgen en liet hij zich omkaderen door een trouwe entourage. Zelden kwam er iets naar buiten over zijn plannen. Het was nagelbijtend afwachten tot vandaag, een paar uur voor de deadline, om te weten of hij nu al of niet kandidaat zou worden. Als hij "ja" had gezegd, zou niemand verbaasd zijn geweest. 

De andere reden: Kabila heeft de laatste jaren voortdurend laten verstaan dat hij van plan was om zich aan de macht vast te klampen. Zo ging hij in tegen de grondwet door na 19 december 2016, aan het einde van zijn tweede mandaat, niet af te treden. Integendeel, er kwam een periode van "glissement", een wazige periode waarin hij en zijn regime bleven morrelen aan wetten en akkoorden om nieuwe verkiezingen te blijven uitstellen.

Het zogenoemde Sylvesterakkoord van eind 2016, waarin meerderheid en een deel van de oppositie afspraken om voor 31 december 2017 de kiezers naar de stembus te krijgen, werd later opnieuw vooruitgeschoven. Kabila was onvoorspelbaar en blijft dat, ook al houdt hij zich nu zogezegd aan de grondwet. 

Welke troeven heeft Emmanuel Ramazani Shadary voor het bestaande regime?

De 57-jarige Emmanuel Ramazani Shadary leek even het witte konijn. Pas een uur voor minister van Informatie Lambert Mende zijn kandidatuur bekendmaakte, begon zijn naam te circuleren op de sociale media.

Achteraf bekeken is de keuze niet zo verrassend. Shadary is een hardliner en een vertrouweling van Kabila. Hij was een stichter van diens partij PPRD. Hij werd na een carrière als provinciegouverneur van Maniema een van de voorvechters van het "glissement", waardoor Kabila langer aan de macht bleef. 

Shadary speelde daarbij een sleutelrol als minister van Binnenlandse Zaken en Veiligheid, tussen de symbolische datum 20 december 2016, de eerste onwettige dag van president Kabila, en 21 februari van dit jaar. Hij liet honderden tegenstanders van Kabila opsluiten, liet betogingen neerslaan met tientallen doden als gevolg, en liet ook hardhandig ingrijpen bij regionale conflicten zoals in Kasaï. Geen wonder dat hij in 2017 al snel op de sanctielijst van de Europese Unie kwam te staan voor ernstige schendingen van de mensenrechten. Een sterke man voor Kabila en zijn entourage dus, een te duchten man voor zijn tegenstanders. 

Is dit nu het einde van het tijdperk van Kabila?

"President Kabila heeft zijn belofte gehouden zoals we al hadden gezegd." De eerste woorden vanmiddag van regeringswoordvoerder Mende klonken op zijn minst wat wrang. Ja, Kabila zal geen president meer zijn. Ja, officieel komt er een einde aan een bewind van ruim 22 jaar vader en zoon Kabila, een hele generatie Congolezen heeft niets anders gekend. 

Maar zoals altijd is het niet belangrijk wie er op de troon zit, maar wie de echte touwtjes in handen heeft. Niet alleen de Congolese regering, maar ook de bureaucratie, de ordediensten en het gerecht zijn in het tijdperk-Kabila met zijn mannetjes gevuld. Kabila zelf heeft zich in concessies en bedrijven een economische macht opgebouwd die je niet zomaar prijsgeeft. Vrije meningsuiting en echte oppositie zijn de voorbije jaren steeds moeilijker, zelfs gevaarlijk geworden. Dat alles laat vermoeden dat Kabila niet zomaar zal verdwijnen uit het Congolese politieke landschap, integendeel. 

Toen Kabila in februari voor Shadary de nieuwe functie van 'permanent secretaris van de PPRD' creëerde, hadden we hem eigenlijk al moeten tippen als presidentskandidaat.  Kabila zou dan nadien die belangrijke functie kunnen overnemen en van achter de schermen regeren. Andere voorbeelden genoeg in Afrika en de rest van de wereld...

Wie wint de verkiezingen?

De kans is groot dat de zwaargewichten van de oppositie een eerlijke kiesstrijd met gemak zullen winnen. Wat heeft het tijdperk-Kabila het gros van de 80 miljoen Congolese burgers immers opgeleverd? De onveiligheid is toegenomen, de armoedestatistieken zijn ronduit triest, de repressie maakt vrijheid van meningsuiting onmogelijk. De jongeren, de demografische meerderheid intussen, snakken naar onderwijs en werk en willen verandering.

Dat zie je aan de hartstochtelijke reacties op de dood van de jonge activisten Rossy Mukendi en Luc Nkulula en de verbetenheid waarmee tegenstanders van Kabila ondanks politiekogels hun vreedzaam protest aanhielden. Dat zie je aan de toejuichingen voor de oppositiefiguren Tshisekedi, Bemba en Katumbi, ook al mocht die laatste het land niet in. Is een figuur als Ramazani Shadary tegen die populariteit en die drang naar verandering opgewassen? 

De hamvraag: komen er verkiezingen?

Wie denkt dat alles nu open ligt voor eerlijke en transparante verkiezingen in december zou zich wel eens flink kunnen vergissen. Het is niet omdat er nu een eenheidskandidaat van de presidentiële meerderheid is, een paar "onafhankelijke" kandidaten uit het regime en minstens drie serieuze tegenkandidaten, dat het hele kiesproces in Congo zal lukken. Er zitten veel adders onder het gras. 

1. De CENI, de onafhankelijke kiescommissie die meer dan bij de vorige verkiezingen een stempel van het regime draagt, moet de kandidaturen nog goedkeuren. Er zijn juridische excuses genoeg om bijvoorbeeld Bemba te schrappen omdat die in Den Haag toch is veroordeeld voor de omkoping van getuigen. Moïse Katumbi zag zijn kandidatuur al in rook opgaan omdat hij kon worden tegengehouden aan de grens. Transparante en vrije verkiezingen? We zullen zien.  

2. Joseph Kabila heeft de verkiezingen al twee keer uitgesteld. Hij is de kampioen van het op-de-lange-baan-schuiven. Waarom zou hij het niet nog eens proberen, nu hij de internationale gemeenschap even heeft gepaaid met een surrogaatkandidaat? Hij zou kunnen zeggen dat het kiesmateriaal uit China dan toch niet deugt, of dat er geen geld genoeg is. Uitvluchten genoeg. Ebola bijvoorbeeld? 

3. De oppositie zelf moet aan één zeel gaan trekken. Ook dat is niet evident in een land waarin macht een belangrijk gegeven is. Zal het lukken om een eenheidskandidaat te vinden of gaan de drie of meer kandidaten voor persoonlijke eer en glorie?  

4. Wat doet de internationale gemeenschap? In 2006 stond heel de wereld als waarnemer in Congo, voor de eerste democratische verkiezingen sinds de val van Mobutu. In 2011 was dat al een heel stuk minder. Deze verkiezingen zijn misschien wel de belangrijkste ooit om te voorkomen dat het land en de regio destabiliseren. Dat is een waarschuwing aan de Afrikaanse Unie, de Europese Unie en de VN: toon je politieke moed en zorg er mee voor dat het deze keer niet fout afloopt.