We moeten niet alle water naar zee dragen

De tweede hittegolf is achter de rug, er valt zowaar wat regen op onze verdorde regio. Maar de toekomst ziet er niet rooskleurig uit, met enerzijds intensere regenbuien en anderzijds langere periodes van droogte.  Hoog tijd om toekomstgerichte maatregelen te nemen, zegt professor Patrick Meire (UAntwerpen). “Laat ons stoppen met prioriteit te geven aan het snel afvoeren van water naar zee.”

labels
Patrick Meire
Patrick Meire (UAntwerpen) is een expert op het vlak van aquatische ecosystemen.

Al duizenden jaren passen we het watersysteem aan om te voldoen aan onze stijgende behoefte aan water. We bouwden een volledig kunstmatig systeem waarbij een waterleiding water naar de gebruikers (huishoudens, industrie en landbouw) brengt en een rioleringsstelsel het gebruikte en vervuilde water al dan niet via een zuiveringsstation terug brengt naar de waterlopen. Maar ook het natuurlijke watersysteem werd grondig gewijzigd. Waterlopen werden rechtgetrokken, verdiept en verbreed om water sneller te kunnen afvoeren naar zee en/of voor de scheepvaart. Pompgemalen en grachtenstelsels reguleren waterpeilen voor de landbouw. Drainage en oppompen verkleinen de grondwatervoorraden die door alle verharding en wijzigend bodemgebruik via infiltratie minder snel aangevuld worden. Waterrijke gebieden of moerassen, de natuurlijke waterbuffers, hebben we drooggelegd. Een recente studie gaf aan dat 75 % van de moerassen in Vlaanderen in de voorbije 50 jaar verdwenen.

Nood aan structurele maatregelen om de impact van zowel natte als droge periodes te minimaliseren

De ingrepen zijn veelal ongecoördineerd gebeurd, in de hand gewerkt door de enorme versnippering van de bevoegdheden rond waterbeheer. De gevolgen zijn duidelijk. Bij de minste stevige regenbui worden we geconfronteerd met overstromingen en tijdens een hittegolf kreunt het land onder de droogte. De toekomst is bovendien niet rooskleurig, met enerzijds intensere regenbuien en anderzijds langere periodes van droogte.

Er is dan ook dringend nood aan structurele maatregelen om de impact van zowel natte als droge periodes op ons watersysteem en de maatschappij te minimaliseren. We moeten naar een robuust watersysteem evolueren, gebaseerd op een integraal waterbeleid en -beheer.  Heel wat actoren namen de voorbije jaren reeds goede initiatieven.

Landbouw grootste slokop

Toch worden we telkens opnieuw geconfronteerd met problemen. In mei nog waren overstromingen door intense onweders om de paar dagen in het nieuws, nu worden de gevolgen van de droogte met de dag duidelijker. De watersector stuurde een open brief aan minister Schauvliege met de vraag om dringend maatregelen te nemen voor besparing en hergebruik van water. Hoewel zeer goede voorstellen, is dat slechts een klein deel van het verhaal. In de media werd aangegeven dat de industrie de grootste waterverbruiker is in Vlaanderen, gevolgd door de huishoudens. Dit schept evenwel een totaal verkeerd beeld, want dit betreft enkel het leidingwater en grondwater. Daardoor is het aandeel van de landbouw hierin klein (iets minder dan 10%). Al het regenwater dat op akkers en weiden valt wordt immers niet meegerekend, water dat onontbeerlijk is voor de gewassen. Landbouw is dan ook de grootste watergebruiker en is ook de sector die nu meest te lijden heeft onder de droogte. Maar ook de scheepvaart is een grote waterverbruiker door schutverliezen aan de sluizen en voeding van kanalen. Hoewel alle voorgestelde maatregelen om water te besparen waardevol en nodig zijn, vormen ze slechts een klein deel van de oplossing.

Hoe groter je watervoorraad bij de start van een droogte, hoe kleiner de gevolgen.

Daarom moeten we naar een integrale aanpak van het volledige watersysteem, van zowel vraag als aanbod van alle water en al het gebruik, en dat meer gebaseerd op wetenschappelijke kennis en innovatieve technologieën.  De voorbije overstromingen leiden al tot een aantal goede maatregelen zoals de aanleg van wachtbekkens en overstromingsgebieden (cf. Sigmaplan), maar het snel afvoeren van water naar zee blijft nog steeds het beheer domineren.

Vasthouden, bergen en in laatste instantie afvoeren moet de leidraad zijn, maar al te veel ligt de nadruk nog bij afvoeren. Vasthouden en bergen zijn maatregelen die ervoor moeten zorgen dat onze watervoorraad zo groot mogelijk is. Grondwater, onze grootste watervoorraad, neemt af, een trend die enkel te keren is door maximaal water te infiltreren, maar ook door drainage en winning te beperken. Hoe hoger grondwaterstanden in het voorjaar, hoe minder kans op problemen in de zomer. Helaas is beheer er nog vaak op gericht om juist in winter en lente grondwaterstanden te verlagen! Wat je niet kan vasthouden moet je zoveel mogelijk bergen. Naast installaties om regenwater op te vangen spelen moerassen, meren, plassen hierin een belangrijke rol. Het herstel van dergelijke waterrijke gebieden is dan ook erg belangrijk..

Grote voorraad, kleine gevolgen

Ook een meer evidence based beheer is cruciaal. Hoewel reeds duidelijk was dat er een droogteperiode op komst was, werd nog steeds veel water naar zee afgevoerd. Het maximaal ophouden van dat water, met mogelijks iets hogere peilen als gevolg, zou onze buffer groter gemaakt hebben. Wat je niet kan vasthouden en bergen moet dan inderdaad afgevoerd worden, maar de logica is simpel: hoe groter je voorraad bij de start van een droogte, hoe kleiner de gevolgen. We moeten niet alleen naar de voorraad kijken, maar ook naar het gebruik. Alle maatregelen die het waterverbruik reduceren zijn nuttig en nodig. Maar ook hier moeten we durven verder denken. De landbouw als grootste waterverbruiker moet misschien meer kiezen voor teelten die meer droogteresistent zijn, waardoor irrigatie minder nodig is en de risico’s voor de teler bij droogte ook minder zijn. We moeten evolueren van het aanpassen van de omstandigheden aan de teelten naar een aanpassen van de teelten aan de omstandigheden.   

Vlaanderen heeft de kennis en de middelen om ons watersysteem en –beheer climate proof te maken. Dat vereist evenwel een goede samenwerking tussen alle actoren en een politieke wil om te kiezen voor nieuwe paden. De maatregelen van het verleden zijn geen gids meer voor de toekomst. 

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.