© IWM (Q 6982)

100 jaar geleden: zware voedselrellen in Japan en spanningen tussen Spanje en Duitsland

In deze reeks brengen we grote en kleine gebeurtenissen tijdens de Eerste Wereldoorlog 100 jaar geleden, deze week van 15 tot 21 augustus 1918. De Geallieerden zetten hun aanvallen in Picardië en Frans-Vlaanderen onverminderd voort, keizer Karel van Oostenrijk op bezoek in Spa, zware voedselrellen in Japan, spanning tussen Spanje en Duitsland, ...

Het Geallieerde offensief in Picardië wordt onverminderd voortgezet. De Duitsers bieden daarbij hevige weerstand. De Geallieerden vorderen dan ook minder snel dan de week daarvoor.

De Britse en Franse aanvallen concentreren zich in de richting van het stadje Roye, dat ongeveer halverwege tussen de Somme en de Oise ligt. Een Duitse tegenaanval ten noordwesten van Roye is afgeslagen. De stad wordt meer en meer ingesloten.

Franse observatiepost in Belval, Oise (Albums Valois, BDIC). Beginfoto: Duitse krijgsgevangenen voeren een gewonde af, Moyenneville, 21 augustus 1918)
Franse commandopost in de buurt van Roye (Albums valois, BDIC)

Langs de Oise voeren de Fransen aanvallen uit in de richting van Noyon.

Intussen circuleren geruchten dat de Duitsers zich zouden terugtrekken naar de Hindenburglinie, de verdedigingslijn die ze innamen voor het begin van hun Lenteoffensief dit voorjaar.

Op 21 augustus is het offensief uitgebreid naar het noorden, tussen de Somme en Arras. Britten en Amerikanen voeren aanvallen uit in de richting van Bapaume. Het zwaar geteisterde stadje Albert ligt daarbij opnieuw in de vuurlinie.

Een Britse soldaat gebruikt een Duitse helm als wasbekken bij het scheren
In het zwart de terreinwinst in Frans-Vlaanderen en Picardië op 21 augustus; de stipplelijn is de Hindenburglinie

Britse aanval in Frans-Vlaanderen

De Britten hebben hun aanvallen opgevoerd in Frans-Vlaanderen,

De aanvallen gebeuren in het gebied dat de Duitsers in april veroverden, toen ze bijna wisten door te stoten in de richting van Hazebrouck. Voor de Britten een gevaarlijke situatie, omdat de Kanaalhavens daarmee bedreigd werden.

Britse bevoorradingstank in Bucquoy, Pas de Calais (Albums Valois)

Ten westen van de Kemmelberg wist het Tweede Leger onder generaal Plummer op 18 augustus een doorbraak te forceren. Een Schotse divisie veroverde de heuvelrug bij het dorpje Outtersteene, ten zuidoosten van Bailleul.

Ten zuiden daarvan, langs de Leievallei, boekt het Negende Leger onder generaal Birdwood een geleidelijke vooruitgang.

Amerikaanse mitrailleursploeg, Abeele, 20 augustus 1918 © IWM (Q 79424)
De pletswals en de nijptang van de Franse generaal Foch (The Seattle Star, 17 en 20 augustus 1918)
Links, de Duitse keizer is ontzet, er zijn al 1,4 miljoen Amerikaanse soldaten in Frankrijk, waarvan 300.000 aan het front en er komen er nog eens 1,4 miljoen aan. Rechts, de bondgenoten van Duitsland, Turkije, Bulgarije en Oostenrijk zijn op zoek naar de nooduitgang (The New York Tribune, 16 en 19 augustus 1918).

Oostenrijkse keizer opnieuw in Spa

Keizer Karel van Oostenrijk heeft opnieuw een bezoek gebracht aan het Duitse Groot Hoofdkwartier in Spa. Hij was vergezeld van zijn minister van Buitenlandse Zaken graaf Burián von Rajecz, en de chef van zijn legerstaf, generaal Arz von Straussenburg.

Hij werd ontvangen door de Duitse keizer Willem II en de legertop. Ook de Duitse kanselier graaf von Hertling was aanwezig.

Volgens de Duitse persberichten is er sprake van eensgezindheid en van grondige en vruchtbare afspraken tussen de twee mogendheden.

Links, de Duitse en de Oostenrijkse keizer in het station van Spa. Rechts, de Duitse keizer in gesprek met de directeur van het kabinet van keizer Karel, Ernst Seidler von Feuchtenegg. De Oostenrijkse keizer kijkt toe.

Geallieerde kranten twijfelen echter aan die goede verstandhouding. Reeds weken is duidelijk dat het niet botert tussen Berlijn en Wenen. Een vorig bezoek van Karel aan Spa in mei verliep bijzonder pijnlijk.

Er zou grote onenigheid zijn over de aangekondigde militaire en economische samenwerking.  Duitsland legt die in feite op aan Oostenrijk-Hongarije.

De Oostenrijkse minister van Buitenlandse Zaken graaf Burián von Rajecz in gesprek met zijn Duitse collega von Hintze.

Ook over Polen is men het niet eens. De Duitse kranten vermoeden dat Karel zijn familielid aartshertog Karel Stefaan op de Poolse troon wil. Zijn naam wordt al lang genoemd.

Intussen gaat het er in Oostenrijk steeds slechter aan toe. Er zijn berichten over grote groepen soldaten die gedeserteerd zijn. De deserteurs zouden in benden door de velden lopen, dorpen plunderen en vechten tegen lokale troepen en gendarmes.

De verhouding tussen de twee keizers volgens de New York Tribune (25-8-1918)
De Oostenrijkse pers heeft deze week meer aandacht voor de verjaardag van keizer Karel op 17 augustus (ANNO, Oostenrijkse Nationale Bibliotheek)

Zware voedselrellen in Japan

Japan is geteisterd door onlusten. Die zijn het gevolg van de hoge prijzen van rijst en andere essentiële producten.

Het begon met een spontane samenscholing in de stad Nagoya op 9 augustus, na weer een prijsverhoging. De woedende menigte viel een groep nariken (‘nouveaux riches’) aan die daar in dure auto’s met geisha’s rondreden. De daaropvolgende dagen kwamen duizenden, zelfs tienduizenden mensen elke dag op straat. Ondanks het optreden van de politie werden rijsthandelaars aangevallen. 

Het platgebrande hoofdkwartier van de handelsmaatschappij Suzuki in Kobe

Op 11 augustus breidden de rellen uit naar andere steden als Osaka, Kobe en Hiroshima. De dag daarop begon de hoofdstad Tokio te roeren.

Uiteindelijk zijn in 38 steden over het land rellen gemeld. Zowat 10 miljoen mensen (op een totale bevolking van 56 miljoen zouden er aan deel hebben genomen).  De mensen plunderden rijstvoorraden maar ook andere waren, zoals kolen en graan. Ook vastgoedkantoren werden aangevallen, vanwege de hoge woningprijzen, net als politiebureaus. In Kobe werd het kantoor van een krant in brand gestoken.

De aanhouding van een rijsthandelaar in Tokio wegens speculatie (The New york Tribune, 25 augustus 1918)

Al bij al hebben de rellen zo’n week geduurd. In Nagoya zelfs tien dagen. Er waren ook protesten zonder geweld, maar met een dreigende toon waarbij rijsthandelaars gedwongen werden om hun prijzen drastisch te verminderen.

De rellen vielen samen met traditionele feesten waarbij veel mensen op straat komen en bier en sake drinken.

Tegelijk wordt ook massaal gestaakt, vooral in de steenkoolmijnen en op de scheepswerven, maar er lijkt geen rechtstreeks verband met de voedselrellen.

Volgens de expert van The New York Tribune zijn de rellen een teken dat democratie in Japan vooruitgang maakt

Spanning tussen Spanje en Duitsland

Spanje blijft absoluut neutraal in de oorlog. Dat is meegedeeld na een speciale ministerraad onder voorzitterschap van koning Alfonso XIII.

De spanning tussen Madrid en Berlijn is de laatste weken gestegen, omdat steeds maar opnieuw Spaanse schepen door Duitse onderzeeërs tot zinken worden gebracht. Spanje heeft nu al zestig zeelieden en twintig schepen verloren, een vijfde van de totale handelsvloot.

Vorige week stuurde de Spaanse regering Duitsland een scherpe nota die deed denken aan een ultimatum. Volgens die nota zal Spanje voortaan voor elk getorpedeerd koopvaardijschip een soortgelijk Duits schip in beslag nemen dat in een Spaanse haven schuilt.

Ironisch commentaar in het Catalaanse satirische weekblad La Esquella de Torratxa op de "nota", links de "nota" zou voor afkoeling zorgen, rechts de regering Maura op een wolk (23 augustus 1918) a

Deze aankondiging heeft meteen de beurs in Madrid doen daveren. Velen dachten of hoopten dat Spanje partij zou kiezen voor de Geallieerden nu het er meer en meer op lijkt dat die de oorlog gaan winnen. Maar de conservatieve ministers in de regering Maura hebben zich daartegen verzet.

De conservatieve pers blijft fel tegen een Spaanse deelname aan de oorlog. Ze klaagt evenzeer de blokkade door de Britse vloot aan als de Duitse duikbootaanvallen. De blokkade is de oorzaak van de duikbotenoorlog, zo wordt benadrukt.

Premier Maura als Don Quixote; uit het ook Catalaanse satirische weekblad La Campane de Gracia, 24 augustus 1918.

De angst voor revolutie is een bijkomende reden waarom de conservatieven Spanje absoluut buiten de oorlog willen houden. De monarchie en de regerende politieke klasse zijn zeer impopulair. Om dezelfde redenen zijn radicale en republikeinse partijen wel voor deelname aan de oorlog.

Duitsland heeft nog niet officieel op de nota gereageerd. Er zou echter wel gepraat worden over een regeling in der minne. De Duitse keizer zou zijn persoonlijke vriendschap met de Spaanse koning gebruiken om tot overeenstemming te komen.

"Is de dolle Duitse stier tot staan gebracht?' uit De Amsterdammer, 31-08-1918
Keizer Willem II en koning Alfonso XIII in Berlijn in 1905