Zon, zee en fascisme

Jürgen Mettepenningen en Jurgen Slembrouck schrijven beurtelings een opinietekst over wat hen opvalt in nieuws of in het dagelijkse leven. De eerste is christelijk geïnspireerd. De tweede vanuit vrijzinnige inspiratie. Vandaag is Mettepenningen aan het woord.

labels
Jürgen Mettepenningen
Jürgen Mettepenningen is theoloog en bisschoppelijk afgevaardigde voor het onderwijs in het aartsbisdom Mechelen-Brussel.

Gek, op vakantie in Afrika las ik als Europeaan twee razend interessante boeken van Amerikanen. Gek, maar zo boeiend. Ze deden me de politiek wereldwijd, haar uitdagingen en verschillende leiders beter begrijpen. En beducht te zijn voor het heden en de toekomst.

"Fascisme" van Madeleine Albright

Het belangrijkste van de twee boeken is ongetwijfeld dat van Madeleine Albright, gewezen buitenlandminister onder president Bill Clinton. Albright schreef een boek van 300 bladzijden, getiteld “Fascisme”. Het bespreekt de verschillende gestalten van het fascisme, vertrekkend van wat de geschiedenis sinds het begin van de twintigste eeuw daarvan liet zien. In compacte hoofdstukken beschrijft ze helder, genuanceerd en to the point de mechanismen van het fascisme en de verschillende vertolkingen ervan, heel concreet, tot op de dag van vandaag. Dat het fascisme inderdaad ook vandaag leeft, deed Albright een opmerkelijke ondertitel geven aan het boek: “Een waarschuwing”.

Copyright European Community, 2005

Toegegeven, er waren enkele strandgasten die de wenkbrauwen fronsten toen ze mij daar als vreemde snuiter vol zonnecrème een boek zagen lezen met als titel “Fascisme”. De boodschap van Albright geldt echter voor alle tijden en contexten: er is een grote dreiging voor een nieuwe golf van fascisme. Het is niettemin verontrustend dat precies in verschillende landen van Europa en Amerika het fascisme een opmars kent terwijl Albright tegelijk stelt: “Als regeringen in Europa en Amerika de opmars van het fascisme niet tegenhouden, wie dan wel?” 

Niet leuk, maar actueel

Akkoord, zo’n boek als dat van Albright is geen ontspannende vakantielectuur en dus ook geen leuk thema om over te schrijven en te lezen (sorry lezer), maar niet alles hoeft ‘leuk’ te zijn (sorry Facebook).

Albrights boek mag dan niet leuk zijn, het is ontstellend verrassend hoe actueel heel veel zaken klinken. En dus hoeveel potentieel er ook vandaag is om op vrij korte tijd opnieuw fascisme te zien gloriëren omdat geslepen leiders vanuit een zelfverklaarde ‘missie’ en een daaraan gekoppeld gevoel van ‘uitverkorenheid’ aan politiek doen. Die politieke actie uit zich dan in hapklare slogans die inspelen op het buikgevoel van veel mensen: verongelijktheid, verontwaardiging, angst, onzekerheid.

Populisme, nationalisme en extremisme bedreigen de democratie, klinken luider dan democratie en krijgen ruimte op grond van democratie. 

Diezelfde mensen – meer dan we denken – voelen zich oneerlijk behandeld door ‘het systeem’, houden niet van nuance en inhoud, voelen zich onvoldoende of niet vertegenwoordigd door volksvertegenwoordigers (wat in een particratie niet verwonderlijk is), hebben lak aan een politieke klasse die meer met zichzelf bezig is dan dat ze dienstbaar is, voelen zich bedreigd en onveilig door de vreemde ander die in hun ogen niets goeds kan doen ómdát hij vreemd is, weten zich veeleer gehinderd dan ondersteund door de overheid, enzovoort.

Komt daarbij: zij snakken naar een leider, een voorbeeld, een voorganger die ze kunnen bewonderen, die hen perspectief geeft, die ‘het goed kan zeggen’ zoals zij het zelf aanvoelen, in wie ze kunnen geloven en hoop stellen, die waar hij wil gaan ook zij willen gaan…

Controle over informatieverstrekking een belangrijk middel is van de fascistische heerser.

Populisme, nationalisme en extremisme bedreigen de democratie, klinken luider dan democratie en krijgen ruimte op grond van democratie. Het samenspel van de drie -ismes, gecombineerd met een context van economische problemen, werkloosheid en politieke leiders die in woord en daad niet terugdeinzen voor geweld, is de voedingsbodem voor fascisme.

Albright toont bovendien in de diverse casussen aan dat controle over informatieverstrekking een belangrijk middel is van de fascistische heerser: wie zodanig dominant is in de pers of zelf belangrijke perskanalen beheert en stuurt, kan na verloop van tijd de publieke opinie sturen waar de leider maar wil. De leider bepaalt wat ‘fake news’ is en ‘right news’, waarbij het laatste uiteraard ‘his truth’ betreft om ‘his story’ te schrijven en zo de geschiedenisboeken te halen, ja te bepalen: ‘history’.

Conformisme vs uniciteit

Waar fascisme in wezen draait rond conformiteit aan wat de leider wil (wat die ook maar wil), zitten we vandaag met de paradox van de conformiteit aan de idee van uniciteit. De Nederlandse filosoof Simon Coen schreef het reeds in de ondertitel van een boek van hem: “Waarom niemand hetzelfde wil en iedereen hetzelfde doet”.

Tja, dat kan ik dan wel denken aan het strand, omgeven door zovelen die net zoals ik denken dat ze een unieke vakantie beleven, maar het wordt natuurlijk andere koek wanneer het gaat over een maatschappij-ordening waar men kritiekloos in de pas (of de mars) gaat lopen van de leider. En wanneer die leider dan bepaalde bevolkingsgroepen gaat (ter dood) veroordelen zoals Adolf Hitler deed, dan kunnen we achteraf wel discussiëren of er al dan niet begrip moet zijn voor de mensen die zwegen of (impliciet) meeheulden.

Albright wijst erop dat vandaag hetzelfde gebeurt. Ik denk dan bijvoorbeeld aan vreemdelingen en vluchtelingen. En ik denk tegelijk aan de taal van verschillende politieke leiders in Amerika en Europa… Afgelopen week liet de afscheidnemende Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties, Zeid Ra’ad Al Hussein, in een interview met The Guardian soortgelijke gedachten noteren over Trump.

"Mijn jaren met Obama" van Ben Rhodes

Geen korter weg naar het buikgevoel van veel mensen dan harde taal en stevige daden. Maar dan komt het tweede boek dat ik las op de proppen, getiteld “Mijn jaren met Obama”. Het is geschreven door Ben Rhodes, gedurende acht jaar speechschrijver van president Barack Obama.

Het boek, ruim 500 pagina’s, leest als de memoires van iemand die een bevoorrechte positie had in de politieke cockpit van het machtigste land ter wereld. Rhodes laat naast zijn eigen verhaal vooral dat zien van Obama als weldenkende wereldleider: iemand die elk probleem vanuit alle mogelijke perspectieven benadert, die elk van zijn naaste adviseurs wil horen vooraleer te beslissen, en dan uiteindelijk zelf de beslissing neemt. Obama komt naar voor als heel menselijk en betrokken op mensen. Hij weet dat hij niet alles kan oplossen en dat niet elke beslissing van hem alle betrokkenen kan vooruithelpen, maar hij hanteert een ethiek van het meest wenselijke, een ethiek ook van het meest haalbare.

AFP or licensors

Kijk, in het verschil tussen president Obama en president Trump wordt duidelijk dat dezelfde job totaal anders ingevuld kan worden door de persoonlijkheid van de leider. Op zich is dat mooi en kan daar een kracht van uitgaan, zolang die positief is. Wanneer er echter te veel woorden en daden een parfum dragen dat ruikt naar de hoofdstukken van Albrights boek, dan wordt het zorgwekkend. En dan citeer ik hier Albright:

“Ik maak me zorgen over een mogelijke terugkeer naar het internationale klimaat van de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw, toen de Verenigde Staten zich van het internationale podium terugtrokken en landen overal nastreefden wat zij als hun eigen belangen beschouwden, zonder oog te hebben voor grotere doelen en de langere termijn. De Italiaanse schrijver en overlever van de Holocaust Primo Levi zei dat iedere tijd zijn eigen fascisme kent en voegde daaraan toe dat het kritische punt ‘niet alleen door de terreur van politie-intimidatie’ kan worden bereikt, ‘maar ook door het ontkennen en verdraaien van informatie, door ondermijning van rechtssystemen, door het onderwijssysteem te verlammen en door op talloze subtiele wijzen nostalgische verlangens op te wekken naar een wereld waar orde heerste’. Als hij gelijk heeft (en volgens mij heeft hij dat), dan moeten we ons zorgen maken over het groeiende aantal politieke en maatschappelijke stromingen dat ons momenteel teistert, stromingen die worden aangewakkerd door de duistere keerzijde van de technologische revolutie, de corroderende effecten van de macht, het gebrek aan respect van de Amerikaanse president voor de waarheid en de toenemende bereidheid om ontmenselijkende beledigingen, islamofobie en antisemitisme te aanvaarden als normaal onderdeel van het publieke debat. We zijn er nog niet, maar dat lijken wegwijzers op de weg terug naar een tijdperk waarin het fascisme aansloeg en individuele tragedies miljoenvoudig werden vermenigvuldigd.”

Hoop

Is het dan naïef om te dromen van een betere wereld? Driewerf neen! Er gebeuren zoveel mooie en goede zaken, door professionals en vrijwilligers. Bij elke goede daad wordt de wereld een beetje beter en mooier. Er is zoveel hoop op een betere wereld, op politieke leiders ook die aan die hoop gestalte willen geven en die de hoop mee willen realiseren. Samen kan het! De geschiedenis leert ons alvast dat een herhaling van al het negatieve tegengesteld is aan die hoop, punt.

 Leve leiders die als een moeder zijn voor hun burgers.

Hoop is een goddelijke deugd. Op een dag als vandaag, 15 augustus en dus het feest van Maria-Tenhemelopneming, waar in sommige streken moederdag wordt gevierd, denk ik dan spontaan aan moeders. Wie als goede moeder in het leven staat, die voedt in woord en daad de hoop, met het beste goed voor ogen voor wie aan hun zorg zijn toevertrouwd. Leve leiders die als een moeder zijn voor hun burgers.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.