100 jaar geleden: Spa, waar de Eerste Wereldoorlog tot ontknoping kwam

Spa, het bekende stadje in de Ardennen was in 1918 het toneel van enkele van de meest beslissende gebeurtenissen van de Eerste Wereldoorlog. Vanaf het voorjaar was het Duitse hoofdkwartier er gevestigd, het Duitse keizerrijk kwam er ten einde.

Spa was al eeuwen bekend als kuuroord voor vorsten en andere groten der aarde. Die glorie was al wat over haar hoogtepunt toen het stadje in 1914 door de Duitsers werd bezet, zonder bloedvergieten.

Aanvankelijk gebruikte het Duitse leger het kuuroord vooral voor het herstel van gewonde en zieke militairen. De badinrichtingen en  verzorgingsinstellingen speelden daarbij een nuttige rol, net als de sportterreinen en theaters. Voor de bewoners was het minder prettig, want de bezetter eiste heel wat bedden, huisraad, keukengerief e.d. van hen op voor het Kaiserliches Militär-Genesungsheim, dat meer dan 4000 herstellende militairen verzorgde.

In de eerste maanden van 1918 moest dit Genesungsheim echter verhuizen naar Gembloers bij Namen om plaats te maken voor het Groot Hoofdkwartier van het Duitse leger.

Duitse troepen trekken ongehinderd Spa binnen in augustus 1914, het stadje lag in gebied dat het Belgische leger niet probeerde te verdedigen. Beginfoto: Keizer Willem II met zijn legertop, veldmaarschalk von Hindenburg en kwartiermeester-generaal Ludendorff, in Spa
Personeel van het Kaiserliches Militär-Genesungsheim

Het Große Hauptquartier

In oorlogstijd worden militaire hoofdkwartieren meestal verplaatst naargelang de situatie verandert. Dat was zeker zo bij het Duitse leger.

Bij het hele begin van de oorlog was het Große Hauptquartier in Koblenz aan de Rijn gevestigd, om al na enkele weken naar Luxemburg te verhuizen. In de volgende jaren van de oorlog wisselde de zetel meermalen tussen de Franse Maasstad Charleville (niet ver van Verdun), het slot Pliess in Opper-Silezië (aan de kant van het Oostfront) en Bad Kreuznach - ook al een kuuroord - in het Rijnland.

Veldmaarschalk von Hindenburg geniet van een middagpauze met zijn familie in Bad Kreuznach

De keuze van Spa had alles te maken met het komende Duitse offensief in het westen, dat beslissend zou moeten worden. De ligging was uitstekend, de vele hotels en andere gebouwen maakten het stadje geschikt om de generale staf in onder te brengen en de stad was gemakkelijk per spoor te bereiken.

Zoals gewoonlijk lieten de Duitsers niets aan het toeval over. Er werden vooraf allerlei aanpassingswerken uitgevoerd. Zo werd het aantal telefoon- en telegraaflijnen aanzienlijk opgevoerd om met de verschillende legergroepen, legers en legerkorpsen te kunnen communiceren.

De veiligheidsmaatregelen waren streng. De stad en omliggende dorpen vormden een speciaal gebied, de “rayon Spa”, waar uitzonderlijke regels golden. Daarbinnen was nog een zone die alleen met speciale vergunningen mocht worden betreden. De bewoners van Spa mochten blijven, maar hun bewegingsvrijheid was zeer beperkt.

De diensten van de generale staf namen hun intrek in diverse hotels en andere gebouwen van de stad. Het eigenlijke hoofdkwartier zetelde in het Grand Hôtel Britannique, een van de meest prestigieuze hotels van de stad, waarvan de oorsprong tot in de 17de eeuw terugging.

De talrijke villa’s in de omgeving vormden een onderkomen voor hoge officieren en andere prominenten.

De Duitse keizer Willem II, formeel opperbevelhebber, nam zijn intrek in Villa du Neubois. Deze luxevilla in Normandische stijl werd voor alle veiligheid voorzien van een ondergrondse schuilkelder, net als Hôtel Britannique. Voor officiële ontvangsten maakte de keizer gebruik van het neoklassieke kasteeltje La Fraineuse.

De schuilkelder van Hindenburg in Villa Sous-Bois
Franse militairen, kort na de oorlog, bij de versterkte deuren van de schuilkelder van de keizer in Villa Neubois

Veldmaarschalk von Hindenburg en generaal Ludendorff, de echte leiders van het leger, arriveerden voor het eerst in Spa op 8 maart, nog geen twee weken voor het begin van het Duitse lenteoffensief.

Tijdens de offensieven zelf – van maart tot juli – verbleven Hindenburg en Ludendorff meestal niet in Spa, maar in het Franse stadje Avesnes-sur-Helpe (even ten zuiden van Maubeuge), meer dan 150 km naar het westen, waar ze veel dichter bij het front waren. Maar de meeste diensten van de staf bleven wel al die tijd in Spa.

Keizer Willem II met zijn legertop, veldmaarschalk von Hindenburg en kwartiermeester-generaal Ludendorff, in Avesnes

Wat de keizer betreft, die pendelde regelmatig tussen Spa, Avesnes, Berlijn en andere plaatsen. Van zijn verblijf in Spa maakte hij gebruik toeristische uitstapjes te maken, al dan niet vergezeld van de keizerin. Zo bezocht hij de nabije grotten van Remouchamps. Rondom Villa Neubois ging hij soms jagen of beoefende hij zijn geliefd tijdsverdrijf, houthakken. Als hij maar even in Spa was, ging hij niet naar de villa, maar overnachtte hij in zijn luxueuze speciale trein waarmee hij zich gewoonlijk verplaatste.

Dramatisch topoverleg

Terwijl het Groot Hoofdkwartier in Spa was, vonden daar enkele belangrijke besprekingen plaats tussen de politieke en militaire leiders over de voortzetting van de oorlog. Het is tekenend voor de macht van de Duitse legerleiding dat de politici de militairen gingen opzoeken en niet andersom !

Op 12 mei 1918 ontving keizer Willem, omringd door zijn voornaamste ministers en generaals, er keizer Karel van Oostenrijk. Dat gebeurde kort nadat was uitgelekt dat de Oostenrijkse keizer geheime contacten had gelegd om tot een compromisvrede te komen. Karel ontving in Spa een echte bolwassing. Hij werd gedwongen een verbond met Duitsland te sluiten waarbij zijn rijk politiek, economisch en militair aan Berlijn ondergeschikt werd.

"Oostenrijk-Hongarije, het speeltje van Duitsland" (uit Le Rire, BnF Gallica)

Begin juli vond in Hôtel Britannique topoverleg plaats tussen de keizer, kanselier von Hertling, enkele ministers en de tandem Hindenburg-Ludendorff.

Minister van Buitenlandse Zaken Richard von Kühlmann, zelf niet aanwezig, had vlak daarvoor ontslag genomen. Hij had het vertrouwen van de legerleiding verloren door te zeggen dat hij voorstander was van een compromisvrede was.

De generaals eisten en verkregen van de politici dat ze zich vierkant zouden scharen achter een oorlogsvoering die Duitsland de volledige overwinning moest bezorgden. Een illusie, zou snel blijken.

Van links naar rechts Ludendorff, kanselier von Hertling en zijn vrouw en generaal von Hindenburg in Spa

De meest cruciale bijeenkomst was wellicht die van 13 augustus. Toen kregen de keizer, de kroonprins, de rijkskanselier en de vicekanselier van Ludendorff te horen dat de kansen waren gekeerd en dat Duitsland de oorlog niet meer kon winnen. Om een regelrechte nederlaag te voorkomen zou een akkoord met de Geallieerden moeten worden gezocht.

Hoewel de generaals zeiden dat ze de oorlog zo nodig nog lang konden volhouden, was dit een keerpunt. Vanaf dat moment zou Duitsland stappen gaan zetten die zouden leiden tot de wapenstilstand van 11 november.

Op 17 juni werd in Spa nog de 30e verjaardag van de troonsbestijging van Willem II gevierd; links en rechts zijn de kroonprins en Hindenburg in gesprek, in het midden ook de keizer.

De dag daarop, 14 augustus, was de Oostenrijkse keizer opnieuw op bezoek. Karel maakte duidelijk dat zijn land uitgeput was en de oorlog niet meer kon voortzetten. De Duitsers aanvaardden dat er onderhandelingen moesten komen, maar drongen er bij de Oostenrijkers op aan om samen nog te proberen een militaire overwinning te behalen, zodat men vanuit een betere positie kon onderhandelen.

Het zou meteen de laatste ontmoeting tussen de Duitse en de Oostenrijkse keizer zijn. Drie maanden later waren ze beiden geen keizer meer.

Willem en Karel in het station van Spa bij hun allerlaatste ontmoeting; zoals de traditie het wou draagt de Duitse keizer een Oostenrijks uniform en omgekeerd ( Sport&Salon, 8 september 1918, Oostenrijkse Nationale Bibliotheek)

Op 29 september vond een laatste topoverleg plaats tussen de Duitse politieke en militaire leiders. Diezelfde dag gaf Duitslands bondgenoot Bulgarije de strijd op. De toestand werd nu bijzonder moeilijk. Hindenburg en Ludendorff zeiden dat de oorlog niet kon worden voortgezet en drongen aan op een wapenstilstand.

Nog dramatischer was de situatie op 9 november. Enkele dagen daarvoor was vanuit Spa een Duitse delegatie vertrokken naar Frankrijk om over een wapenstilstand  te onderhandelen. Intussen was in Duitsland revolutie uitgebroken. Overal in het leger werd gemuit en werden soldatenraden gevormd.

De keizer en zijn gevolg zaten in La Fraineuse terwijl de generaals in Hôtel Britannique vergaderden, zonder Ludendorff, die kort daarvoor ontslag had genomen. Die generaals lieten de keizer weten dat hij niet op hen moest rekenen om de opstanden te onderdrukken en dat hij in het belang van het land beter kon opstappen. Willem II bracht de nacht in zijn trein door en vertrok de volgende ochtend vroeg per auto naar de Nederlandse grens, waar hij om asiel vroeg. Zijn rol was uitgespeeld. Nog een dag later was de wapenstilstand een feit.

De keizer en zijn persoonlijke staf in Spa (uit Berliner Leben, 1918)

Na de Duitse aftocht

Door de wapenstilstand moesten de Duitse legers België verlaten. De rol van Spa was daarmee nog niet voorbij. De overeenkomst van 11 november voorzag in een wapenstilstandscommissie die de uitvoering ervan moest controleren.

Die commissie, met daarin vertegenwoordigers van zowel Duitsland als de Geallieerden, werd in Spa gevestigd en vergaderde in hetzelfde Hôtel Britannique. Het overleg verliep moeizaam, want er werd over alles gevit. De wapenstilstand moest diverse keren worden verlengd tot de uiteindelijke Vrede van Versailles, op 28 juni 1919.

Britse troepen trekken Spa binnen op 29 november 1918 (NARA)
Groepsfoto van de Geallieerde vertegenwoordigers in de wapenstilstandscommissie voor de villa waar Hindenburg verbleef in Spa, eind februari 1919 (NARA)

Het laatste bedrijf voor Spa speelt zich een jaar later af. Van 4 tot 16 juli 1920 wordt in het kasteel La Fraineuse de grote Conferentie van Spa gehouden, onder voorzitterschap van de Belgische eerste minister Léon Delacroix.

Het is de eerste conferentie sinds de oorlog waarin Duitsland en de voormalige Geallieerden samen aan tafel zitten en de sfeer is allebehalve hartelijk. Het is tevens een van de laatste grote momenten van het kuuroord, want de hotels zitten vol met diplomaten, medewerkers en journalisten.

Frans officier telefoneert met het toestel dat de Duitse keizer gebruikte tijdens zijn verblijf in Spa (NARA)

Van deze merkwaardige gebeurtenissen is in het hedendaagse Spa weinig te merken. Het prestigieuze Hôtel Britannique heeft allang de deuren moeten sluiten en het gebouw wordt nu gebruikt als een internaat van het atheneum van Spa. De rijk versierde zaal die diende als kantoor voor veldmaarschalk von Hindenburg is nu een studielokaal met de naam “Salle Hindenburg”. La Fraineuse herbergt nu een sportcentrum en Villa Neubois wordt door religieuzen gebruikt. Geen van die gebouwen is zomaar te bezichtigen.

Nog tot begin december is in Spa wel de tentoonstelling "Oorlog en Vrede. Spa van 1914 tot 1920" te zien.

Duitse soldaat houdt de wacht bij het gebouw waar de wapenstilstandscommissie vergaderde (NARA)