De 2 middelste dino's, Xiyunykus en Bannykus, zijn ontbrekende schakels in de evolutie van de alvarezsauroïden. Illustratie: Viktor Radermacher

Twee nieuwe Chinese dino's zijn "missing links" in evolutie van een bizarre groep

Een internationaal team heeft twee recent ontdekte dinosauriërs voor het eerst wetenschappelijk beschreven, en ondergebracht in een groep met vreemd uitziende, insectenetende theropoden, de alvarezsaurussen. In het fossielenbestand van die groep zit een gat van zo'n 70 miljoen jaar, en de twee nieuwe dino's vallen bijna in het midden van dat hiaat. De "missing links", de ontbrekende schakels, werpen een nieuw licht op de evolutie van die bizarre groep van predatoren, die leefden tussen 160 en 90 miljoen jaar geleden.   

De twee nieuwe soorten, Xiyunykus en Bannykus, zijn gebaseerd op twee fossielen die gereconstrueerd werden door een internationaal team onder leiding van Xu Xing van het Institute of Vertebrate Palaeontology and Palaeoanthropology van de Chinese Academie der Wetenschappen. 

Xiyunykus werd al in 2005 gevonden in het Junggarbassin in de noordwestelijke Chinese provincie Xinjiang, en Bannykus werd in 2009 ontdekt in het westen van de autonome regio Binnen-Mongolië.  

De twee soorten behoorden tot de theropoden, een groep van tweebenige, overwegend vleesetende dinosauriërs. Een aantal theropoden zou uiteindelijk evolueren tot de vogels, en als enige dinosaurussen de massa-extinctie van de overgang van het Krijt naar het Paleogeen overleven. Een andere tak van de theropoden, de alvarezsauroïden, evolueerden van vleeseters naar vreemd uitziende insecteneters met korte armpjes, en handen met een vergrote vinger om in nesten of rottend hout naar insecten te graven. 

Tot nu was er echter weinig geweten over de evolutie van die tak, omdat er in het fossielenbestand een gat zit van zo'n 70 miljoen jaar tussen het oudste bekende lid van de groep, Haplocheirus (helemaal links op de illustratie bovenaan), en de latere insectenetende alvarezsauroïden (zoals bijvoorbeeld Shuvuuia, helemaal rechts op de illustratie bovenaan).  

De fossiele resten van Xiyunykus en een reconstructie van het skelet (Illustratie: Xing Xu et al. in Current Biology 2018).

Halfweg

De nieuwe alvarezsaurussen behoren tot de meest bizarre exemplaren onder de theropoden, met korte, krachtige voorpoten met een enkele, functionele klauw, en slanke, licht gebouwde vogelachtige schedels en achterpoten. Ook zijn hun kaken langer geworden en hun tanden kleiner. 

"Het belang van Xiyunyjus en Bannykus is dat ze in het hiaat vallen, en nieuw licht werpen op de evolutionaire patronen bij de alvarezsauroïden", zei Corwin Sullivan, een paleontoloog van de University of Alberta in Canada en een van de auteurs van de nieuwe studie. "Deze specimens verbeteren in hoge mate de kennis van de wetenschappelijke gemeenschap over de vroege stadia van de evolutie van de alvarezsaurussen, en geven ons een beter idee van wat de vroege alvarezsaurussen waren", zo zei hij in een persbericht van de University of Alberta.

De nieuwe soorten bevestigen de positie van Haplocheirus als een vroege alvarezsauroïde, iets waar soms aan getwijfeld werd, en ze wijzen erop dat de vroege evolutie van de groep zich afgespeeld heeft in Azië, en dat de latere vormen zich dan verspreid hebben over ander continenten. 

De twee nieuwe dinosaurussen zijn duidelijk overgangsvormen en ze vertonen belangrijke macro-evolutionaire veranderingen. Zo is er een verschuiving van de relatief lange voorarmen en de grijphanden met drie vingers van de vroegste alvarezsauroïden als Haplocheirus, naar een kortere arm met een gespecialiseerde hand bij Xiyunykus en Bannykus. In de latere exemplaren van de groep is dat nog voort geëvolueerd naar een zeer korte arm, en een zeer gespecialiseerde, functionele hand met slechts één vinger. 

De vreemde, gespecialiseerde hand van Xiyunykus. (Foto: Xu Xing)

Vreemde insecteneters

De nieuwe specimens geven ook aanwijzingen over hoe het dieet van de dieren verschoven is van vlees naar insecten.

"De voorpoten vertonen een aantal aanpassingen om te graven, die later meer overdreven zouden worden, en bepaalde kenmerken van hun schedels lijken ook op die van insectenetende alvarezsauroïden", zei paleontoloog Sullivan. "De achterpoten vertonen minder aanpassingen, wat doet veronderstellen dat de voorpoten en de kop van de alvarezsauroïden belangrijke veranderingen hebben ondergaan voor hun achterpoten veranderd zijn."

Sullivan zei wel dat er nog steeds veel te leren valt over de vroege evolutie van de groep. "Xiyunykus en Bannykus worden momenteel vertegenwoordigd door één onvolledig specimen per stuk. Die specimens geven een boel intrigerende informatie, maar we zullen nog veel meer fossielen nodig hebben voor we er zeker kunnen van zijn dat we goed begrijpen hoe de alvarezsauroïden, om het botweg te zeggen, zo vreemd zijn geworden", zei hij in het persbericht.

En dat de alvarezsaurussen vreemde vogels zijn, vindt ook zijn mede-auteur, doctor Jonah Choiniere van de University of the Witwatersrand in Zuid-Afrika. "Alvarezsaurussen zijn rare dieren", zo zei hij aan "SciTechDaily". "Met hun sterke handen met klauwen, en hun zwakke kaken, lijken ze de dinosaurus-tegenhanger te zijn van de hedendaagse aardvarkens en miereneters." 

De studie van het internationale team onder leiding van Xu Xing is verschenen in "Current Biology"

De plaats van de nieuwe alvarezsaurussen in de groep, en de evolutie van de hand, van de typische grijphand van een theropode naar een zeer gespecialiseerde vorm. (Illustratie: Xu Xing et al in Current Biology 2018)