Video player inladen ...

30 jaar Open Monumentendag: hoeft het nog?

Dit en volgend weekend zullen in alle regio's van het land weer een klein miljoen mensen open monumenten bezoeken. Al jaren dagen in Vlaanderen bijna een half miljoen belangstellenden op aan kastelen, woningen en andere gebouwen en sites die normaal gesloten zijn. Bijna even lang heb ik deelgenomen aan de monumentenbedevaart, in Vlaanderen, Wallonië en Brussel, in de helft van die gevallen als verslaggever. Loont het nog de moeite? 

De Open Monumentendagen zijn de meest populaire culturele massamanifestaties in ons land. Dit jaar nemen in Vlaanderen 319 organisaties deel met 500 monumenten, gecoördineerd door erfgoedorganisatie Herita, waar je vanaf vandaag ook betalend lid kan van worden.  Reken op 2 à 10 vrijwilligers per activiteit en je krijgt een idee van de massa volk die zich hier enthousiast voor inzet. 

De monumentendag is een idee van de Raad van Europa halfweg jaren 80 van de vorige eeuw. De meeste van de 35 lidstaten van die organisatie, die ruimer is dan de Europese Unie, gooien tijdens een weekend in september gesloten onroerend erfgoed open. België verdeelt het initiatief over 2 weekends, nu in Wallonië en Vlaanderen, volgend weekend in Brussel, samen met de autoloze zondag. Is de Open Monumentendag meer dan een leuke pedagogisch verantwoorde daguitstap? Of raken we monumentenmoe? 

De verbinding tussen mens en monument is een universeel gegeven

Margit Bal, directeur Herita

In 2 jaar tijd naar een half miljoen bezoekers

Na een bliksemstart met 200.000 deelnemers in 1989, een paar jaar na onze buurlanden,  groeide het initiatief snel uit zijn voegen. Het miljoen toeschouwers voor het hele land was al in 1990 bereikt, toen OMD samenviel met de 60/40 viering van Koning Boudewijn, die persoonlijk met koningin Fabiola een paar monumenten bezocht. Dat gebeurde vooral onder impuls van Guido  Knops van de Koning Boudewijnstichting, en Piet Jaspaert, de vader van de public relations en netwerking in Vlaanderen.

Piet Jaspaert bespeelde als geen ander de media, ging een verbintenis aan met verschillende kanalen van de openbare omroep, organiseerde prestigieuze persconferenties en afterparty's, en bracht de monumentenprijs in verband met de open dagen.  En hij trok de bevoegde ministers Paul Van Grembergen (Volksunie), Dirk Van Mechelen (Open VLD), en Geert Bourgeois (NV-A), mee in bad. Intussen gaat er jaarlijks ruim 100 miljoen euro Vlaams geld naar erfgoedwerking.  

Niet aan politiek doen

Het was zeker nooit expliciet de bedoeling van Knops en Jaspaert om te wegen op de politieke besluitvorming, of om eisen te stellen en ultimata te hanteren. Dat was niet de aard van de beestjes. Maar als een half miljoen mensen naar buiten komen om monumenten te bezoeken, wijst dat er uiteraard wel op dat het thema leeft, dat er een bezorgdheid heerst. En volgens de nieuwe Herita-directeur Margit Bal dringt dat zeker door tot het beleid.  

Het geniale idee was om de Open Monumentendagen lokaal te verankeren. Uit onderzoek blijkt dat, hoewel veel Vlamingen er ook een dag Brussel of Wallonië van maken, de meerderheid van de bezoekers toch naar openstellingen in de eigen buurt of de plek van geboorte en jeugd trekt. Zo ontstaat een gevoel van "ons monument", van soms onbekende of onopvallende panden in de eigen omgeving waarmee een band ontstaat.   

Bij de eerste monumentendag in 1989 lag de klemtoon nog duidelijk op bewustmaking en strijd voor behoud van waardevolle panden. Dat blijkt uit het verslag van Stefan Blommaert in het TV-journaal.  

Video player inladen ...

Curieuzeneuze

Veel heeft natuurlijk te maken met nieuwsgierigheid. Hoe zou het er daar binnen uitzien in dat rare huis waar ik elke dag voorbij kom? Ik wil ook wel eens loeren in dat park achter de eeuwig gesloten hekken. En mijn buurt bekijken van bovenop een toren, fijn! En gelukkig zijn er veel eigenaars die hun patrimonium willen delen met anderen, die begrijpen dat wat voor hen gewoon is, spektakelwaarde heeft voor gewone stervelingen. Vaak bekijken eigenaars of gebruikers hun pand daarna met andere ogen, zegt Margit Bal. 

Zo onstaat er een waardering voor en trots op het mooie in de eigen levenssfeer, en dus automatisch een wens om dat gebouw of park te verdedigen en beschermen tegen de slopers en stropers, er goed voor te zorgen, het af en toe open te stellen, te restaureren, een bestemming te geven. De massale opkomst tijdens de monumentenweekends is dan vanzelf een statement, een variant op "stemmen met de voeten".

Geen betere publiciteit voor monumentenzorg dan ellenlange wachtrijen aan een opengestelde particuliere woning van een interessante architect. Dat zal dit weekend zeker het geval zijn bij creaties van Juliaan Lampens en Léon Stynen.  Het zou natuurlijk lief zijn om de openingstijden van die te  verwachten succesnummers fors uit te breiden. 

Eigen woning Léon Stynen, foto Alexander Dumarey

Nieuwe publieken

Het aantal deelenemers aan de monumentendagen stijgt al lang niet meer. Hoe komt dat? Tja, misschien is er gewoon een zekere saturatie bereikt. Dit zijn de mensen met belangstelling voor monumenten, en daarmee moeten we het doen.  

Er zijn toch een paar deelverklaringen. Organisator Herita doet niet meer aan persconferenties en feesten; de brochure, ooit 'n hebbeding, werd afgeschaft en ook de wervende onderwerpen ontbreken. Met een goed thema, bij voorbeeld de reeks grondstoffen metaal, hout, glas, steen, kon de organisatie elk jaar een nieuw deelpubliek aanboren, mensen met weinig oog voor monumenten maar met belangstelling voor de grondstof waar ze misschien zelf dagelijks mee werken. 

Geef ons papier!

Andere thema's die alternatieve groepen op de been brachten waren "zorg", "import-export" of "transport". Voorts was er de onzalige beslissing om de veelgeprezen brochure af te schaffen en alle informatie via de website en apps te verschaffen.

Ik dacht een tijd dat mijn wrevel daarover te maken had met mijn technologische onhandigheid, maar ik hoor ook van moderne en digitaal actieve jongeren dat de website en apps van OMD niet echt gebruiksvriendelijk zijn. Zelfs jonge mensen vinden voor dit onderwerp papier leuker. 

Woning Van Wassenhove van Juliaan Lampens in Deurle, foto Universiteit Gent

Maar in alle eerlijkheid, Wallonië en Brussel hebben wél nog een thema en een heuse brochure, en de stagnatie is ook daar merkbaar. Dit jaar kiest Brussel voor "Het erfgoed dat zijn wij", en Wallonië voor "Le patrimoine insolite, les dessous du patrimoine", onder- en bovengronds raar en vergeten erfgoed.   

Wist-je-datjes

Plantin-Moretus

Herita opent de helft van het Vlaamse Unesco-werelderfgoed. Het gaat om klassiekers als Plantin-Moretus in Antwerpen, de Brugse binnnenstad, 9 begijnhoven en 12 belforten.

Ook 85 procent van de Europa Nostra Awards zijn toegankelijk. En 6 op de 10 vorige winnaars van erfgoed en monumentenprijzen, inbegrepen zaal Vooruit in Gent en het bootvormige hotel Normandie in Koksijde. Zo kan je voor jezelf uitmaken of die prijzen verdiend waren.  

Traditiegetrouw doen de 6 faciliteitengemeenten in de Vlaamse Rand niet mee. De 6 doen dat ook niet onder Waalse of Brusselse paraplu.  

Een toekomst voor monumenten en open monumentendagen

Een initiatief dat zovele tienduizenden mensen op de been brengt, moet uiteraard blijven bestaan. Dat de waardering van de deelnemers heel hoog ligt, is een tweede argument om de Open Monumentendagen te koesteren. Voorts is ons land er op het vlak van monumentenzorg de voorbije decennia duidelijk op vooruit gegaan, maar niets is ooit verworven. En opvallend ook: herbestemming is geen taboe meer. 

De publieke steun van zoveel volk moet de politici er blijven op wijzen dat de bevolking aandacht van de overheid voor monumentenzorg wil. Misschien zijn de open monumentendagen wel over tijd en ruimte gespreide betogingen.  

Jongeren en allochtonen

Een vreemde vaststelling is dat in verhouding veel meer jongeren vrijwilligerswerk doen op de monumentendag dan er als gewone bezoeker opdagen. Kinderen bij de vleet, samen met de ouders, dankzij de animatie op veel plaatsen, maar pubers, andere tieners en twens zijn er al veel minder.  Om jongeren tegemoet te komen werkt Herita aan meer beleving, aan de vonk van herkenning.  

In de toekomst gaan we meer verhalend werken, met jongeren communiceren via hun beeldtaal en de sociale media 

Margit Bal

Een groep die al helemaal afwezig blijft, is die van de Vlamingen van buitenlandse afkomst. Organisator Herita moet er alles aan doen om ook die groepen te betrekken bij het gebeuren. Integratie in onze samenleving kan alleen na belangstelling voor de geschiedenis en liefde voor de producten daarvan, mooie gebouwen onder meer.

Heel wat monumenten tonen sporen van bij voorbeeld islamitische en Afrikaanse cultuur, egyptische invloeden en oriëntaalse aspecten. De eerste generatie gastarbeiders werkte in steenkoolmijnen en industriële installaties die intussen tot het archeologische en architectirale patrimonium behoren. Het zijn even zovele hefbomen om mensen van buitenlandse oorsprong aan te spreken. Doen, en wel nu!

Bekijk hieronder de reportage "30 jaar Open Monumentendag: ontmoet de pioniers Guido Knops en Piet Jaspaert. " 

Erfgoed kan mensen verbinden, dat is de kracht van erfgoed

Piet Jaspaert

Het volledige programma voor Vlaanderen vindt u hier, voor Wallonië ici en voor Brussel .  

Bekijk hier het fragment uit “Het Journaal“:

Video player inladen ...