Staatsgreep tegen Trump? Vijf vragen aan expert Jan Balliauw

De Amerikaanse president ligt meer dan ooit onder vuur, nu niet alleen een veelbesproken boek op komst is, maar ook een explosief opiniestuk is verschenen in The New York Times. Daarin schrijft de anomieme auteur, een topfunctionaris, dat de president actief wordt tegengewerkt door zijn entourage. Legt dit een bom onder Trumps presidentschap? We leggen vijf vragen voor aan expert Jan Balliauw. 

1. Wat is er (nu weer) aan de hand?

Explosief. Dat is het minste wat je kunt zeggen over het opiniestuk dat vandaag is verschenen in The New York Times. Een anonieme topmedewerker van president Trump schrijft daarin dat hij en gelijkgestemde collega's bewust hun baas, de Amerikaanse president, proberen tegen te werken omdat zijn beleid schadelijk is voor de VS.  

De brief verschijnt daags nadat al een paar opmerkelijke passages zijn vrijgegeven uit "Fear", het boek van de gerenommeerde onderzoeksjournalist Bob "Watergate" Woodward, dat volgende dinsdag verschijnt. Ook daarin wordt een ontluisterend beeld geschetst van hoe het er in het Witte Huis aan toe gaat.   

Wat beschreven staat, is nog erger dan we allemaal al dachten

Brief en boek lopen opmerkelijk gelijk. "En wat erin beschreven staat, is nog erger dan we allemaal al dachten", zegt Jan Balliauw. "Het sluit ook aan bij wat in het verleden al is gezegd. Boek en brief hebben het over een "bureaucratische staatsgreep" en een "tweesporenpresidentschap". De Amerikanen moeten weten dat er volwassenen in de kamer zijn, zegt de briefschrijver, een verwijzing naar de dichtste kring rond Donald Trump. Zij beletten hem een deel van zijn agenda uit te voeren, en ze proberen foute beslissingen tegen te houden."  

Voor Balliauw maakt de brief eens te meer duidelijk dat het gaat om een groép mensen. "Een groep die de vier jaar van Trumps ambtstermijn wil overbruggen zonder dat er ongelukken gebeuren. Ze willen Amerika beschermen tegen Trump."

2. Wie is de briefschrijver?

In de Amerikaanse pers wordt vanzelfsprekend druk gespeculeerd over de identiteit van de anonieme topmedewerker. "Van Mike Pence tot First Lady Melania: ze worden allemaal genoemd als mogelijke auteurs. De naam van Mike Pence valt vaak, omdat die er als vicepresident belang bij zou hebben dat Trump een stap opzij zou moeten zetten", zegt Balliauw.

De media komen tot die vaststelling omdat in de tekst het woord "lodestar" staat. Dat woord (dat leidende ster betekent) wordt zelden gebruikt, maar Pence neemt het wel met enige regelmaat in de mond. Maar in de brief staan wel meer dingen die bedoeld lijken om lezers op een dwaalspoor te brengen.

Pence heeft intussen ontkend dat hij de auteur is. "De vicepresident ondertekent de bijdragen die hij schrijft", laat zijn equipe weten. 

Ook de namen van stafchef John Kelly en minister van Defensie James Mattis duiken vaak op, niet toevallig de namen die het vaakst worden vernoemd in "Fear" van Bob Woodward. Ook zij hebben ontkend dat ze de brief hebben geschreven.

Het is duidelijk een complot

Maar de tekst kan volgens Jan Balliauw ook opgesteld zijn door verschillende mensen. Essentieel is voor hem dat achter de brief een groep schuilgaat. ""I'm one of them", "Many of the senior officials", "Our first duty": het gaat duidelijk over een groep mensen die behoren tot de eerste, dichtste kring rond de president. Het is duidelijk een complot." 

En dat complot gaat uit van een hoog niveau, vermoedelijk het kabinet van de 15 belangrijkste ministers. "Zij zijn immers de mensen die kunnen beslissen om het 25e amendement van de Amerikaanse grondwet in te roepen, dat bepaalt dat een president kan worden afgezet op basis van zijn geestelijke gezondheid. Vermits de briefschrijver weet dat is overwogen om dat te doen, moet hij tot het kabinet behoren."  

3. Is dit een unicum?

Hooggeplaatste medewerkers die proberen om het land langs de president heen te besturen: is zoiets eerder al gebeurd in de Verenigde Staten?

"Toch wel", zegt Jan Balliauw. "Amendement 25 is weliswaar nog nooit ingeroepen, maar het is wel al gebeurd dat de president blijft zitten, maar dat anderen de beslissingen nemen. Dat gebeurde bijvoorbeeld met Richard Nixon, die aan het einde van het Watergate-schandaal depressief en vaak dronken was. De toenmalige minister van Defensie James Schlesinger droeg de stafchefs toen op dat eventuele orders van de president niet zonder zijn orders mochten worden opgevolgd.  

Ook van Woodrow Wilson is geweten dat zijn vrouw aan het einde van zijn ambtstermijn beslissingen nam in zijn naam. Maar dat is altijd met de mantel der liefde bedekt en niet in de openbaarheid gekomen." 

4. Wat zijn de implicaties?

Hoe ontluisterend het beeld ook is dat in de tekst wordt geschetst, de brief legt ook een misschien wel even frappant gegeven bloot. Want een groep topfunctionarissen, niet gekozen en heimelijk opererend, die zeggen dat ze de leiding deels van de president hebben overgenomen: is dit wel wettelijk? Hebben we het hier niet over een ernstige institutionele crisis?

Opmerkelijk is dat de briefschrijver zelf het begrip gebruikt dat Trump vaak hanteert om het politieke "moeras" Washington te omschrijven: Deep State. "Dit is niet het werk van de zogenoemde diepe staat. Het is het werk van de stabiele staat", schrijft de anonieme topfunctionaris. 

Voor de aanhangers van Trump is dit koren op de molen

Maar daar zullen velen het niet mee eens zijn, en Trumps aanhangers zéker niet. "Voor hen is dit natuurlijk koren op de molen", zegt Balliauw. "Zij zijn ervan overtuigd dat Trump door Deep State wordt belet om beleid te voeren. Deze brief zal zijn aanhangers nog meer aanvuren."

"Anderzijds is dit natuurlijk een bom onder zijn presidentschap, zeker omdat ook eerdere bronnen het al uitvoerig hadden over de totale chaos in het Witte Huis. Volgens de briefschrijver is de kern van het probleem dat Trump geen moraal heeft. Hij heeft geen "guiding principles", geen principes die zijn besluitvorming richting geven."

5. Hoe moet het nu verder?

Is dit een storm die weer overwaait, zoals we er al meer hebben zien passeren? "Dit zijn toch wel een heel aantal dingen die te veel in dezelfde richting gaan. Het is moeilijk voor het Witte Huis om dit te weerleggen. Wat in het boek van Woodward, en nu ook in de brief van de anonieme auteur beschreven staat, brengt het presidentschap van Trump in de problemen. 

Het is moeilijk voor het Witte Huis om dit te weerleggen

Hij wordt nu bijna gedwongen om op te treden. Hij moet er ofwél voor zorgen dat hij zijn agenda gaat uitvoeren. Maar dat betekent dat hij zijn bestuursploeg verandert. Of hij moet zijn gedrag veranderen, maar dat hij dat zal doen is weinig waarschijnlijk.

Trump twitterde gisteren al dat de voorpublicatie van het boek van Woodward niet toevallig nu komt, nauwelijks twee maanden voor de tussentijdse verkiezingen. Welke gevolgen kunnen deze aanvallen hebben voor de Republikeinen en de Democraten? 

"De Republikeinen staan inhoudelijk niet achter Trump. Ook de anonieme briefschrijver moet gezocht worden in traditioneel Republikeinse hoek. Maar ze zitten met een dilemma, want Trump is populair bij een groot deel van het kiespubliek. Als de Republikeinen hem afvallen, zouden extreme kiezers hen kunnen tegenwerken, en dat zal hen parten spelen bij de tussentijdse verkiezingen.

De Democraten zijn demografisch in de meerderheid, maar moeten ervoor zorgen dat ze hun kiezers mobiliseren. Slagen ze erin, dan halen ze het. Deze aanvallen van binnenin het Witte Huis kunnen hen helpen, ze kunnen een motiverend element zijn voor hun kiezers.

Het is niet uitgesloten dat de bal dinsdag nog meer aan het rollen gaat

Maar zelfs als ze de meerderheid halen in het Congres, dan nog zal een afzetting via een impeachmentprocedure zo goed als onmogelijk zijn, want daarvoor is een tweederdemeerderheid vereist. Wat de Democraten wel kunnen doen als ze de meerderheid krijgen, is Trump tegenwerken in het Congres, zoals de groep topmedewerkers dat doet in het Witte Huis."

Ver vooruitblikken doet Balliauw evenwel liever niet. "Hoe het nu verder moet, zal de volgende dagen blijken. Dinsdag komt het boek van Bob Woodward uit, mogelijk bevat dat nog nieuwe elementen. Het is niet uitgesloten dat de bal dan nog meer aan het rollen gaat."