"Waar het luisteren eindigt, begint de radicalisering"

Jürgen Mettepenningen en Jurgen Slembrouck schrijven beurtelings een opinietekst over wat hen opvalt in nieuws of in het dagelijkse leven. De eerste is christelijk geïnspireerd. De tweede vanuit vrijzinnige inspiratie. Vandaag is Mettepenningen aan het woord.

labels
Jürgen Mettepenningen
Jürgen Mettepenningen is theoloog en bisschoppelijk afgevaardigde voor het onderwijs in het aartsbisdom Mechelen-Brussel.

Even vrijuit over vrijemeningsuiting gesproken: valt het u ook op hoe niet alleen het begrip verabsoluteerd wordt, maar ter versterking daarvan elk van zijn drie kernbegrippen? Het gaat dan over de onschendbaarheid van vrijheid, meningen en de uiting ervan.

Ook inzake al de discussies over Schild & Vrienden kwam reeds het debat over de grenzen van de vrijemeningsuiting ter sprake. Alles moet toch gezegd kunnen worden in naam van het recht een mening te vertolken, of toch niet? Bij elke verabsolutering in het leven vallen er echter slachtoffers. Het slachtoffer van de drieledige verabsolutering is eveneens drieledig: onderscheidingsvermogen, de nuance en het recht om te zwijgen. Samengevat: de menselijkheid.

Vrijheid en onderscheidingsvermogen

Waar vrijheid absoluut wordt, ontbreekt het vermogen om op verantwoorde wijze met de vrijheid om te gaan. Vrijheid wordt onverantwoord wanneer niet wordt nagedacht hoe ze mensen kan dienen of schaden. Die reflectie negeren leidt onvermijdelijk tot misbruik van vrijheid en kwetsuren die men anderen aandoet.

Wie koste wat het kost op zijn vrijheid staat en als dusdanig woorden spreekt zonder rekening te houden met wat die woorden aanrichten, zou best eens gesuggereerd worden om zich eens in te beelden ‘woorden’ te vervangen door ‘daden’: veel tweets zouden dan te vergelijken zijn met mokerslagen, letterlijk. In dergelijke gevallen draait het rond "Ik wil kunnen zeggen wat ik wil" in plaats van uit te gaan van een minimum aan bereidheid tot dialoog en empathie.

Een positieve omgang met onze vrijheid vereist onderscheidingsvermogen. En onderscheiding vereist op zijn beurt dat men een probleem of onderwerp beziet van verschillende kanten, dat men het standpunt van anderen mee in rekening brengt, dat men de mogelijke gevolgen inschat van een woord of een daad.

Meningen en nuances

Meningen dienen vandaag puntig te zijn willen ze bredere aandacht krijgen, zelfs zo puntig als een mes waarmee men kan steken. Niet enkel de draak steken maar ook de ‘tegenstander’ afmaken.

Op sociale media worden met de regelmaat van de klok mensen gereduceerd tot een feit of een fout. Of tot een mening. Oog voor tekst en context is er dan niet. Dat een politicus een debat begint over een zinnetje uit een Bijbeltekst die in de TV-mis wordt uitgezonden, is zijn volste recht (“vrouwen, wees onderdanig”). Dat de eerste zin van die Bijbeltekst niet mee wordt geciteerd terwijl die in dezelfde mis nauwelijks een minuut eerder werd voorgelezen, betreur ik dan (“broeders en zusters, wees elkaar onderdanig”). De nuance is dan zoek. Je hoeft zelfs geen derderangstheoloog te zijn om dat te begrijpen.

In heel wat debatten is de nuance zoek of krijgt ze pas ruimte wanneer een week nadien iemand een nabeschouwing geeft. Maar ondertussen is het onheil geschied. Neen, onderdanig zijn aan de druk tot puntigheid is niet goed...

De drang tot uiten en het recht om te zwijgen

Tot slot is er het recht om te zwijgen. Filosoof Augustinus schreef het al: “Verbreek de stilte enkel wanneer je haar kan verbeteren”. Mocht dat principe vaker worden toegepast, het zou niet alleen stiller worden, maar ook aangenamer. Laat ons wel wezen: niet elke mening verdient het om luidop verkondigd te worden. En sommige meningen verdienen dan weer een stevige draai aan de volumeknop opdat meer mensen ze zouden horen.

Onderscheidingsvermogen en zin voor nuance zijn volgens mij de twee sleutels of criteria om te weten of het de moeite is een mening op het publieke forum te brengen.

Hoeveel keer ik al een tweet heb proberen schrijven! Maar zowel het onderscheidingsvermogen als de zin voor nuance heeft me daar uiteindelijk vaak weer van tegengehouden... 

Waar het echte luisteren eindigt, begint radicalisering...

De drie slachtoffers van de verabsolutering van de vrijemeningsuiting worden verbonden door het oor. Wie niet echt luistert naar de ander en niet luisterend in het leven staat tout court, die kan niet nuanceren, niet onderscheiden en niet zwijgen, zo eenvoudig is dat. Zo’n persoon luistert enkel naar zichzelf, neemt het eigen oogpunt als belangrijkste criterium en heeft enkel empathie voor zichzelf.

Wijsheid die gebouwd is op het echte luisteren van het leven verbindt eigenbelang met algemeen belang, houdt rekening met anderen, is gevoelig voor die anderen. Bij dergelijke luisterwijsheid zal het oor de mond soms het zwijgen opleggen, elementen aanreiken die het denken beïnvloeden en een mening doen boetseren die niet in een te beperkt aantal tekens is te vertolken omdat de mening genuanceerder is dan dat framework.

Zonder het echte luisteren - oprechte aandacht voor elkaar en betrokkenheid op elkaar - boet onze opinievorming en het maatschappelijk debat in aan menselijkheid en wijsheid. Waar het echte luisteren eindigt, begint radicalisering...

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.