Foto Jan: Ingrid Weyers

De vijf boeken die het leven van Jan en Gommaire écht hebben veranderd

Allebei hebben ze als kind op de ezelsbank gezeten - Jan Vanderhaeghen en Gommaire Bertels. Hun onderwijzers waren niet geïnteresseerd in die jongen met zijn afgedragen kleren of de zoon van 'da klein boerke'. Leren lezen en schrijven lukte niet echt en die achterstand hebben ze nooit ingehaald. Tot ze zich inschreven voor de cursussen van de Centra voor Basiseducatie. Daar ontmoetten ze al die andere mensen met problemen.  Een wereld ging voor  hen open, de schaamte viel van hen af en ze telden weer mee. En ze gingen boeken lezen, met gretigheid en plezier nu. Jan en Gommaire zijn tegenwoordig ambassadeur in de geletterdheid, om de Week van de geletterdheid af te sluiten willen ze u warm maken voor de boeken die hun leven hebben veranderd. 

Ingrid Weyers

Voor hij vijftig was, las Jan Vanderhaeghen geen romans. Hij hield het bij boeken "om kennis op te doen" maar na twee pagina's was hij altijd al doodmoe. En als hij dan het nummer 192 zag staan op de laatste bladzijde, gaf hij het op.  

Toen hij op de radio hoorde dat volwassenen kunnen leren lezen en schrijven bij Basiseducatie, nam hij de beste beslissing van zijn leven en schreef zich in.  Jan is laaiend enthousiast over de lesgevers. "Ze zien je als een volwaardige mens, ze vertrekken van wat je wél kan en niet van wat je niét kan. Op school had ik altijd moeten horen dat ik dom was, dat ik voor niets deugde. Ik voelde me uitgesloten en vernederd. Ik had geen recht om te bestaan en dat was mijn eigen schuld, dacht ik zelf. Maar bij Basiseducatie namen ze me zoals ik ben. En als je zegt 'ik wil vooruit, ik wil iets leren' dan zijn ze daar om je te helpen."

Mijn hart is een pinguïn - Bart Moeyaert

En of hij wat geleerd heeft bij Basiseducatie! Na een jaar of drie leest Jan "Mijn hart is een pinguïn" van Bart Moeyaert. Moeyaert heeft een tekst van de Japanse auteur Chiharu Sakazaki bewerkt tot een pareltje in het Nederlands. Jan Vanderhaeghen: "Eindelijk had ik een echt boek gelezen! Het was maar dun, ik had het in vijf minuten uit, maar bij mij bracht het een metamorfose teweeg. Zo'n prachtig verhaal, filosofisch en dus niet makkelijk, het heeft mijn geest verruimd.

Voor het eerst begreep ik dat boeken niet alleen over kennis gaan, maar ook over emoties, verlangen, hoop." Jan schrijft meteen zelf een tekst om zijn gevoelens bij het boekje van Moeyaert weer te geven. Die tekst verschijnt later in het boek over zijn leven dat hij samen met een redacteur van Wablieft schrijft - "Van ezelsbank naar schrijfsalon". 

Dat verdomde gevoel van schaamte!

Dat hij niet goed kon lezen en schrijven heeft het leven van Jan dramatisch beïnvloed. Als hij in de haven van Gent de kans krijgt om promotie te maken, haakt hij af. Hij zegt tegen niemand waarom, hij schaamt zich te erg.

Hij raapt wel de moed bijeen om mee te doen aan een schriftelijk examen bij Natuurpunt. Hij haalt het met de hakken over de sloot. "Ik durfde alleen de woorden te gebruiken die je schrijft zoals ze klinken, de andere vond ik te moeilijk. Ik schaamde me voor de fouten in die moeilijke woorden en dus gaf ik maar halve antwoorden, met alleen de woorden die ik goed kon spellen." Jan is intussen al jaren een bevlogen natuurgids.

De voorlezer - Bernhard Schlink

In "De Voorlezer" van Bernhard Schlink herkent Jan Vanderhaeghen zijn eigen leven. En niet omdat het gaat over een jonge Duitse scholier die verliefd wordt op een oudere tramconductrice, Hanna. Wel omdat Hanna om dezelfde redenen als Jan beschaamd is, en omdat ook voor haar de gevolgen van die schaamte verschrikkelijk zijn. 

Hanna moet voor de rechter verschijnen wegens haar verleden als kampcommandante. Maar sommige wandaden kan ze gewoon niet gepleegd hebben omdat ze niet kan lezen of schrijven. Die beschuldigingen zijn dus onterecht maar Hanna gaat nog liever naar de gevangenis dan ontmaskerd te worden als analfabeet. 

Vele hemels boven de zevende - Griet Op de Beeck

Voorlopig is dit het enige boek van Griet Op de Beeck dat Jan heeft gelezen - "Vele hemels boven de zevende". Maar hij was heel erg onder de indruk en is van plan nog veel meer van Op de Beeck te lezen. "Ze vertelt over heel menselijke en herkenbare kwesties. Ik hou van haar schrijfstijl, hoe de verschillende verhalen in het boek parallel naast mekaar lopen. De roman leest echt als een trein." 

Het meisje met de parel - Tracy Chevalier

De hoofdfiguur in "Het meisje met de parel" is een meisje van 16 dat dienstmeid wordt in het huishouden van de schilder Johannes Vermeer.  De roman speelt zich af in de Nederlandse stad Delft in de zeventiende eeuw. Jan is gefascineerd door het levensverhaal van het meisje. "Ze maakt een interessante evolutie door - geleidelijk wordt ze meer en meer gewaardeerd door de schilder maar het maakt haar niet gelukkiger. Op de duur mag ze gaan poseren voor Vermeer maar ze haalt er zich de jaloezie van zijn vrouw en zijn moeder mee op de hals. Het boek bevat ook heel mooie beschrijvingen. Het is heel visueel, je kan je er zo iets bij voorstellen. Het meisje sorteert haar soepgroenten bijvoorbeeld mooi per kleur, wat de aandacht trekt van de schilder."

Gommaire Bertels is 75 jaar, samen met zijn vrouw Emmy geniet hij van het pensioen, hij was vrachtwagenchauffeur. Ook hij zat in de klas op de ezelsbank, waar hij niet veel (positieve) aandacht kreeg. Ook hij moest eerst vijftig worden voor hij de weg naar Basiseducatie vond.

Emmy en Gommaire hebben er dikwijls ruzie over gemaakt - zij kon het niet hebben dat hij fouten schreef en hij vond dat zij hem niet duidelijk uit kon leggen wat bijvoorbeeld een open lettergreep is en waarom er dan maar één klinker staat. Daar zijn de lesgevers van Basiseducatie veel beter in. Gommaire raadt iedereen die problemen heeft met lezen en schrijven aan om gewoon naar een van de dertien centra te stappen en erin te vliegen, hoe weinig je ook denkt te kunnen. 

Mijn bic is kapot

Gommaire heeft zich wel altijd uit de slag kunnen trekken, vindt hij. Lezen, dat ging redelijk, in zijn twintiger jaren heeft hij zelfs de historische avonturenreeks "Angelique" verslonden, al had hij wel moeite met de vele Franse namen in de dertien boeken. 

Schrijven was een groter struikelblok. Maar Gommaire was nooit te beroerd om uitleg te vragen. Of als hij een moeilijk woord niet op papier kon krijgen, was zijn pen zogezegd kapot en liet hij het schrijven over aan iemand anders. De meeste mensen hadden niet in de gaten wat er echt aan de hand was. 

De fietsbon, een vergiftigd geschenk

"Mijn vijftigste verjaardag zal ik nooit vergeten", vertelt Gommaire. "Mijn kinderen deden me een fietsbon cadeau, er zat een briefje bij met gelukwensen en dat moest ik voor het hele gezelschap voorlezen. Ik sloeg tilt, ik kon geen woord uitbrengen. Mijn kinderen moedigden me aan - allez papa, lees dat nu gewoon! En ik héb het gedaan, maar het ging traag en moeilijk, alsof mijn mond niet mee wilde."

Een transmigrant, is dat een monster?

Gommaire leest de krant elke dag en hij volgt het nieuws ook online. De context is belangrijk, een woord krijgt voor hem pas betekenis als hij het kan plaatsen. Toen ik voor het eerst van het woord "transmigrant" hoorde, kon ik me daar niets bij voorstellen. Is dat een of ander monster, vroeg ik me af. Maar dan las ik artikels over transmigranten en toen begreep ik dat het mensen zijn die in Engeland willen geraken."

Message in a bottle (De brief) - Nicholas Sparks

Over één boek raakt Gommaire niet uitgepraat - "Message in a bottle" (De Brief) van Nicholas Sparks. "Ik lees altijd in bad. Maar meestal heb ik er na twee of drie bladzijden genoeg van en leg ik mijn boek weg. Maar toen ik "Message in a bottle" las, is het water twee keer koud geworden. Het is zo'n meeslepend en menselijk verhaal, over een vrouw die een aangespoelde fles vindt met een liefdesbrief erin. Ze gaat op zoek naar de man die de brief heeft geschreven. Ik ben nog altijd in de zevende hemel door dat boek. Ik praat er tegen iedereen over en het is niet dikwijls in huis want ik leen het heel vaak uit."

Deze week was het week van de geletterdheid, een initiatief van onder meer het departement onderwijs, de Centra voor Basiseducatie en Wablieft. Geletterd zijn is een noodzaak om in de samenleving van vandaag vlot te functioneren en te participeren. Dat wil zeggen: goed kunnen lezen en schrijven, rekenen en overweg kunnen met de computer en multimedia. Maar liefst 1 op de 7 volwassenen in Vlaanderen heeft het daar moeilijk mee.

Als u wil weten waar volwassenen beter kunnen leren lezen, schrijven, rekenen en met een computer werken, surf dan naar www.basiseducatie.be