"We zijn veel beter in liegen dan in het detecteren van leugens"

Een experiment van het BBC-programma "Horizon" werpt een licht op het aantal leugens dat we verkondigen, en dat blijken er véél meer te zijn dan we zelf denken. "Tientallen per dag", zegt de Nederlandse leugenexperte Sophie van der Zee, die meewerkte aan het experiment. En bovendien is het aartsmoeilijk om leugens te herkennen, "zelfs voor wie het voor zijn job doet."

Sophie van der Zee doet onderzoek naar leugendetectie aan de Erasmus Hogeschool in Rotterdam. Ze werkte ook mee aan een experiment van het BBC-programma "Horizon": "A week without lying". De BBC liet drie proefpersonen een week lang zo eerlijk mogelijk door het leven gaan, maar wat bleek: mensen liegen veel meer dan ze zouden denken.

"In onderzoeken met zelfrapportage, waarbij mensen zelf aangeven hoeveel ze liegen, zeggen ze dat ze gemiddeld 1 tot 2 leugens per dag verkondigen. Die documentaire, waar we drie mensen een week lang volgden, toonde helemaal iets anders. Het is niet wetenschappelijk gedocumenteerd, maar volgens mij komt het in de praktijk neer op tientallen keren per dag", zegt ze in "De wereld van Sofie" op Radio 1.

Waarom liegen we?

We liegen om verschillende redenen, zegt de experte. "We willen onszelf beter presenteren: we komen er zelf beter uit als we liegen. Veel leugens zijn ook sociale leugens: je wilt de andere persoon niet kwetsen of het gesprek niet ingewikkeld maken. Denk bijvoorbeeld aan iemand die een nieuw kapsel of een nieuwe outfit heeft: je gaat toch iets aardigs zeggen."

Kunnen we goed liegen?

We zijn volgens Van der Zee beter in liegen dan in het detecteren ervan. Hoe vaker je liegt, hoe beter je erin wordt, maar dat geldt niet voor leugendetectie. Zelfs wie voor zijn job leugens moet ontmaskeren, zoals een politieman of een douanebeamte, blijkt er niet meer expertise in te hebben. "Dat komt omdat je daar niet rechtstreeks feedback krijgt of je oordeel klopt. Laat je iemand passeren met kwaad in de zin, dan wordt dat pas later duidelijk, als het misloopt."

En de leugenexperte zelf? "Ik heb in mijn praktijklab al meer dan 600 leugenaars weten langskomen, maar ik ben zelf ook niet veel beter geworden in het doorzien van leugens." Het detecteren door experts overstijgt amper het kansniveau. Te vergelijken met het opgooien van een munt. Fifty-fifty, dus.

Van sommige gedragingen, bijvoorbeeld wegkijken, weten we dat ze geen aanwijzing zijn voor liegen

Sophie van der Zee

Zelfs aan de zogezegd typische lichaamstaal van leugenaars - niet in de ogen kijken, frunniken aan je kleren,... - heb je weinig. Van der Zee: "Dat zijn eerder individuele verschillen, de een doet dat sowieso meer dan de ander. En van sommige van die gedragingen, bijvoorbeeld wegkijken, weten we zelfs zeker dat ze geen aanwijzing zijn voor liegen."

Andere ervaring

Nochtans is liegen een fundamenteel andere ervaring dan de waarheid spreken. "Als je de waarheid spreekt, ga je ervan uit dat je toch geloofd wordt, dan denk je niet na over hoe je overkomt. Wie liegt, is daarentegen veel meer met de ander bezig en is voortdurend aan het monitoren: moet ik m'n verhaal aanpassen of niet?"

Beluister het gesprek met Sophie van der Zee