Waarom werken Poetin en Orbán zo graag samen?

Je zou het niet verwachten, schrijft onze specialist Jan Balliauw, maar toch verstaan de Russische president Vladimir Poetin en de Hongaarse premier Viktor Orbán elkaar goed. Orbán ging snel na de opmerkelijke stemming in het Europees Parlement op bezoek bij Poetin. Het is een vingerwijzing voor de EU.

labels
Jan Balliauw
Specialist internationale relaties en Rusland bij VRT NWS.

Ongeveer een week geleden leed Viktor Orbán een nederlaag in het Europees Parlement. Dat keurde met een tweederde­meerderheid de opstart van de artikel 7-procedure goed omdat Hongarije de waarden van de EU met de voeten treedt. Die zware procedure kan zelfs leiden tot de intrekking van het Hongaarse stemrecht in de EU.

De Hongaarse regering lijkt niet onder de indruk. Het vecht de procedure aan voor het Europees Hof van Justitie. En de Hongaarse premier Orbán trok naar het oosten, naar Moskou, waar hij een zoveelste ontmoeting had met de Russische president Poetin.

Vladimir Poetin en Viktor Orbán zijn geen onbekenden meer voor elkaar. Geregeld bezoeken ze elkaar. Orbán was de eerste EU-regeringsleider die Poetin uitnodigde na de crisis rond Oekraïne in 2014.

Toch zou je op basis van hun persoonlijke geschiedenis niet verwachten dat ze elkaar zo goed verstaan. Terwijl Poetin als KGB-agent in 1989 in Dresden de Oost-Duitse demonstranten probeerde te beletten om het KGB-gebouw in de stad over te nemen, met succes overigens, stond Orbán op de barricades in Hongarije om de Sovjettroepen zo snel mogelijk uit zijn land te krijgen.

Maar we zijn intussen bijna 30 jaar verder en de wereld is ingrijpend veranderd. De Koude Oorlog kwam ten einde, Hongarije gooide als eerste Warschaupactland het IJzeren Gordijn open, de Sovjet-Unie werd ontbonden - volgens Poetin een grote geopolitieke ramp -, en zowel Poetin als Orbán kiezen nu voor een patriottistische koers waarbij de belangen van het eigen land voorop staan.

Orbán heeft enkele jaren geleden het begrip ‘illiberale democratie’ ingevoerd. Het Rusland van Poetin is voor Orbán een succesvol voorbeeld van zo’n illiberale samenleving. Regeringswoordvoerder Kovacs heeft me al een aantal keer uitgebreid proberen duidelijk te maken dat illiberaal geen tegenstelling vormt met liberale waarden als democratie en vrijheid van meningsuiting, maar vooral wil benadrukken dat Hongarije een christelijke samenleving is en geen cultureel liberalisme wil.

Poetin slaat intussen hevig op de patriottische trom omdat het economisch minder gaat. De enorme economische groei tijdens zijn twee eerste ambtstermijnen (2000 - 2008) bezorgde hem een enorme populariteit onder de Russen, maar dat is momenteel een verre droom. Patriottisme met een sterke aandacht voor de traditionele orthodoxe cultuur in Rusland, heeft de economische groei vervangen als hoofdmotief van zijn beleid. Dat de twee elkaar nu vinden, ondanks hun totaal verschillende persoonlijk verleden, hoeft dan ook niet te verbazen.

Lees verder onder de foto.

Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved.

Orbán maakt er geen geheim van dat de toenadering tot Rusland ook is ingegeven door Hongaarse economische belangen. Het land is voor zijn energie sterk afhankelijk van Rusland. Bijna 90 procent van zijn olie en 60 procent van het gas komt uit Rusland.

De twee landen hebben een verregaande samenwerking voor kernenergie. Orbán heeft het Russische Rosatom ingeschakeld voor de renovatie van de kerncentrale van Paks, een centrale die ooit door de Sovjet-Unie is gebouwd. Het gaat om een gigantisch project, meer dan 12 miljard euro. Rusland gaat Hongarije daarvoor 10 miljard lenen. De EU was lang tegen, onder meer omdat het project zonder competitie door de Russen in de wacht is gesleept, maar uiteindelijk heeft Brussel toch het licht op groen gezet.

Voor Poetin biedt een toenadering tot Hongarije ook interessante perspectieven. Het land heeft een stem in Brussel als daar beslist wordt over verlenging van de sancties tegen Rusland. Tot nu toe gebruikte Hongarije nog nooit zijn veto tegen een verlenging maar dat kan veranderen. Het land wil alleen maar tegenstemmen als meerdere landen dat zouden doen, en dat is tot nu toe nog niet gebeurd, ook al vinden verschillende landen de sancties ongelukkig (landen zoals Griekenland, Cyprus, Italië).

Lees verder onder de foto.

Hongarije onder Orbán is ook zowat de feitelijke leider geworden van de eurosceptici binnen de EU. De opstart van de artikel 7-procedure tegen het land door het Europees Parlement heeft zijn standing in die kringen alleen maar vergroot.

Zijn hevige verzet tegen het EU-spreidingsplan voor vluchtelingen wordt door veel regeringen maar ook veel inwoners van Centraal en Oost-Europese landen gesteund. Rusland heeft in het verleden eurosceptische groepen binnen de EU geregeld gesteund. Het gaf het Front National van Marine Le Pen een lening.

De FPÖ, momenteel regeringspartij in Oostenrijk, heeft nauwe banden met Verenigd Rusland, de presidentspartij die Poetin heeft opgericht. Alles wat de eenheid binnen de EU ondermijnt, is voor Rusland mooi meegenomen. Want hoe minder eenheid, hoe minder sterk de EU zich kan opstellen tegen Rusland.

Vaak wordt gezegd dat Orbán Hongarije langzaam heeft geboetseerd naar het Russische model: strikte controle over de media, de vrijheid van rechters aan banden leggen, oppositiegroepen belemmeren, bevriende ondernemers overheidsopdrachten toespelen, enz…

Een grote meerderheid van het Europees Parlement vindt dat Orbán hiermee de principes van de rechtstaat met de voeten treedt. En net die rechtstaat is wat de EU landen wezenlijk onderscheidt van bijvoorbeeld Rusland. In de EU heb je als burger afdwingbare rechten, ook tegenover de overheid.

Toch is het opmerkelijk dat Orbán in zijn streven om een grotere controle te krijgen over de Hongaarse samenleving, veel minder ver gaat dan Poetin. De Russische dissident Leonid Bersjidski verwoordde het onlangs zo: Orbán gebruikt een scalpel waar Poetin zwaait met een bijl. Bersjidski vluchtte uit Rusland, zoals veel critici van Poetin, omdat hij zich niet meer veilig voelde.

In Hongarije wordt wel een hetze gevoerd tegen medewerkers van ngo's die vluchtelingen helpen, maar de meesten van die mensen voelen zich (nog?) niet persoonlijk bedreigd. In Rusland is de televisie onder strikte controle van regime­vriendelijke organisaties. In Hongarije bestaan er nog altijd kanalen die oppositiestemmen aan het woord laten, ook al zijn de overheidszenders en de belangrijkste privézenders bijzonder vriendelijk voor de regering.

Hongarije blijft ook zijn bijdrage leveren aan NAVO-operaties. Het sloot zich zelfs aan bij een golf van uitwijzingen van Russische diplomaten in de nasleep van de vergiftiging van de Skripals.

Hoe hard Hongarije soms van de toren blaast, zo gedwee het zich soms aanpast aan de consensus in Brussel. Verschillende initiatieven van de regering die op verzet van Brussel stootten, werden bijgestuurd. Hongarije heeft er alle belang bij om zich niet helemaal van de EU af te keren. Het is per hoofd van de bevolking de grootste netto-ontvanger van EU-gelden (4,5 miljard euro terwijl het zelf 1 miljard bijdraagt).

EU-fondsen waren in 2016 verantwoordelijk voor 4 procent van het Hongaarse bnp. 80 procent van de Hongaarse export gaat naar EU-landen. Orbán wist in het verleden als geen ander hoe hij zich binnen de EU moest gedragen, waar de grenzen lagen. Hij fulmineerde geregeld in eigen land tegen de Brusselse bureaucratie om zich dan in Brussel op Europese toppen bijna onzichtbaar te maken.

Woordvoerder Kovacs zei vorige week in Brussel nog duidelijk dat het de bedoeling is om de EU van binnenuit te veranderen. 

Aan dat handig gemanoeuvreer van Boedapest lijkt na de stemming in het Europees Parlement nu een einde te zijn gekomen. Hongarije staat nu in het midden van de belangstelling en zal zich moeten verantwoorden op de Europese Raad.

Zijn bezoek aan Poetin zo snel na die stemming is ook meteen een vingerwijzing voor de EU. Orbán maakt duidelijk dat hij niet alleen staat met zijn opvattingen over traditionele christelijke waarden en vluchtelingen, dat Hongarije keuze heeft.

Poetin wou zich op de afsluitende persconferentie niet uitspreken over de opvang van vluchtelingen in de EU, maar gaf sluiks wel een sneer naar het Europese beleid door te waarschuwen dat mensen naar de EU zullen blijven komen als Europa hen opvangt met “hoge sociale tegemoetkomingen en andere bonussen”.

Voorlopig wil Hongarije de EU niet de rug toekeren. Woordvoerder Kovacs zei vorige week in Brussel nog duidelijk dat het de bedoeling is om de EU van binnenuit te veranderen. Maar de landen van Centraal-Europa, zoals Hongarije, weten als geen ander dat niets eeuwig is en dat zij vaak de grootste slachtoffers zijn als de mallemolen van de geopolitiek op gang komt.