Mag je gefilmd worden op het moment dat je vreselijk nieuws hoort?

Het korte antwoord is nee. Als je toevallig gefilmd wordt op een moment dat je zo'n emotioneel geladen mededeling krijgt, zou een zender in principe de reflex moeten hebben om de beelden niet uit te zenden. Bij het ongeval in Oss is dat bij VRT NWS één keer toch gebeurd en dat was beter niet zo geweest.

De politie informeert een nabestaande

En toch waren er in "Het Journaal" van 13 uur van donderdag 20 september beelden te zien van een vader of een ander familielid in Oss die vreselijk nieuws te horen krijgt van de politie. Bij een ongeval met een elektrische bolderkar zijn daar 4 kinderen omgekomen.

Dat die beelden te zien waren,  is jammer. Het lijkt weinig waarschijnlijk dat de man toestemming heeft gegeven om op dat moment gefilmd te worden, maar vooral: het gaat om een erg emotioneel moment, waar respect voor privacy op zijn plaats is.

Te laat

De beelden zijn pas op het allerlaatste moment binnengekomen via de collega’s van de NOS. De journalist die ze heel snel moest verwerken, heeft te laat beseft dat één sequentie beter niet werd uitgezonden. 

Met opmerkingen van kijkers de vloer op

Enkele kijkers hebben mij daarover meteen gecontacteerd. Ik ben met die reacties in de hand ook  de redactievloer op gegaan. Misschien moet ik dat nog even duidelijk zeggen: dat doe ik dus echt vrijwel dagelijks. Met de reacties van burgers de vloer op.

Soms vind ik zelf dat de burgers geen gelijk hebben. Soms moet ik wat moeite doen om collega-journalisten te overtuigen van het belang van een correctie of een andere formulering. Maar in dit geval werd me van ver al toegeroepen dat de beelden zouden verwijderd worden.

De redactie is er dus wel degelijk gevoelig voor. Maar dan nog blijft een menselijke inschattingsfout niet uitgesloten. De beelden werden van de websites gehaald en uiteraard ook niet meer uitgezonden in de andere journaals. Maar het blijft natuurlijk een fout dat ze aanvankelijk wel te zien waren.

Maar wat is dan de regel?

Toch is het respecteren van privacy van slachtoffers bij grote rampen niet altijd evident. In de journalistieke ethiek geldt dat je de inbreuk op de privacy moet afwegen tegen het maatschappelijk belang van de berichtgeving. Hoe groter de ramp, hoe meer het kan verantwoord worden dat de verschrikking van wat gebeurd is ook moet worden duidelijk gemaakt.  

In het deontologisch zakboekje voor VRT-journalisten wordt als voorbeeld al jaren het verschil gemaakt tussen een verkeersongeval met doden en het kapseizen van de Herald of Free Enterprise voor de kust van Zeebrugge in 1987. Er vielen toen 193 doden.

Van verkeersongeval tot scheepsramp

Voor een verkeersongeval ga je de nummerplaat van de wagen onherkenbaar maken. Je gaat proberen te vermijden slachtoffers herkenbaar in beeld te brengen. Je probeert te checken bij parket of politie of nabestaanden al op de hoogte zijn gebracht. Eventueel wordt de berichtgeving wat uitgesteld.

Voor de ramp met de Herald of Free Enterprise moet je meteen filmen en berichten. Het nieuws is te groot. Je dringt je als journalist nog steeds niet op. Je houdt nog steeds afstand. Maar in zulke grote gevallen, kan het verantwoord zijn dat slachtoffers herkenbaar in beeld zijn.

Een iconische foto uit Zaventem

Een voorbeeld is deze foto genomen op de luchthaven van Zaventem, vlak na de aanslagen van 2016 die 32 mensen het leven hebben gekost. Vrijwel elk medium dat ik volg,  heeft de foto gepubliceerd.

Dat betekent dat de afweging werd gemaakt dat de foto de gevolgen van de ontplofte bommen op de luchthaven zo treffend duidelijk maakte dat het verantwoord was om te publiceren. Dezelfde foto voor een verkeersongeval zou ongepast zijn. (Lees verder na de foto.)

Copyright 2016 The Associated Press. All rights reserved.

Het slachtoffer blijft in de eerste plaats mens

De dame op de foto heet Nidhi Chaphekar.  Achteraf zei ze dat dankzij de foto haar familie wist dat ze nog in leven was en dat door de foto meer mensen voor haar hadden kunnen bidden.

Ze vond wel dat de foto op sommige voorpagina’s te groot was afgedrukt. Dat vond ze niet respectvol. Nidhi Chaphekar heeft koninklijk bezoek gekregen in het ziekenhuis en werd ook later nog ontvangen op het koninklijk paleis. Er werd toen gesproken over een ‘iconische’ foto.

Wanneer is een ramp groot genoeg ?

Wanneer is een ramp groot genoeg om inbreuken op de privacy te verantwoorden? Dat blijft wikken en wegen. En het zal ook altijd aanleiding blijven voor discussie.  In elk geval moet de ramp zo groot zijn dat je je er niet meteen iets bij kunt voorstellen, dat het dus van maatschappelijk belang is om duidelijk te maken hoe verschrikkelijk de aanslag of de ramp was.  Het helpt als een beeld zelf ook informatie aandraagt, als het omstandigheden en ampleur van de gebeurtenissen duidelijk maakt.

Hoe tragisch het verkeersongeval in Oss ook is, de beelden die getoond zijn, lijken me niet aan dat criterium te voldoen.  Het concrete element dat de nabestaande werd geïnformeerd en dat hij daar emotioneel op reageert, voegt op zichzelf  weinig toe.  

En hoe dan ook moet een journalist zich in àlle gevallen blijven afvragen wat je doet met mensen in tragische omstandigheden. Niets mag daar ooit evident in zijn. De beslissing die beelden - eenmalig - toch te brengen, was daarom achteraf bekeken geen goede beslissing.