Video player inladen ...

"Kindermoord" is weer even thuis in Antwerpen: wat maakt het duurste schilderij van Rubens zo bijzonder? 

Vanaf vandaag is de "Kindermoord in Bethlehem" een half jaar te zien in het Rubenshuis in Antwerpen. Het wordt beschouwd als een van de absolute meesterwerken die Rubens heeft gemaakt toen hij terugkwam uit Italië, begin 17e eeuw. Wat maakt het zo bijzonder?

"Als de term meesterwerk niet zou bestaan, dan zouden we het voor dit schilderij moeten uitvinden", verzekert Ben van Beneden, directeur van het Rubenshuis, ons. Om te beginnen heeft elk meesterwerk nood aan een goed verhaal. En dat verhaal is er zeker: jarenlang hing dit schilderij onopgemerkt in een klooster in Oostenrijk, tot het begin 2002 een werk van Rubens zelf bleek.

De term meesterwerk is uitgevonden voor dit schilderij

Ben van Beneden, directeur Rubenshuis

Enkele maanden later al werd de Kindermoord bij Sotheby’s geveild voor in totaal 77,4 miljoen euro. Het was op dat moment het derde duurste schilderij aller tijden, na "Portret van dokter Gachet" van Vincent Van Gogh en Renoirs "Le moulin de la galette". In 2005 werd het werk door de eigenaar geschonken aan de Art Gallery of Ontario, dat het nu uitleent aan het Rubenshuis. Na 408 jaar is de cirkel daarmee rond; het schilderij "De kindermoord in Bethlehem" is weer (even) thuis. 

Rubens schilderde het rond 1610, toen hij net terug was uit Italië. Dat hij goed heeft gekeken naar zijn Italiaanse collega's blijkt uit de figuren die we hieronder uitlichten.

Kindermoord in Bethlehem, Peter Paul Rubens, 1610

1. de diagonaal van de barok

“Als Herodes zag, dat hij van de wijzen bedrogen was, toen werd hij zeer toornig, en enigen afgezonden hebbende, heeft omgebracht al de kinderen, die binnen Bethlehem, en in al deszelfs landpalen waren, van twee jaren oud en daaronder.”  - uit het Evangelie volgens Matteüs.

Rubens neemt je als toeschouwer mee het schilderij in via een sterke diagonaallijn, die het hele verhaal vertelt: van onderaan de gedode kinderen, op naar de grootmoeder en moederfiguur die hun (klein)kinderen proberen te beschermen met hun leven, tot rechtsboven een wenend kind dat door een soldaat verbrijzeld zal worden.

De “Kindermoord in Bethlehem” verwijst naar een bloedige passage in de Bijbel. Daarin staat de kindermoord beschreven die koning Herodes laat uitvoeren, uit angst voor de komst van de Messias. Alle kinderen jonger dan 2 jaar moeten gedood worden. Van deze slachtpartij bestaan er geen historische bronnen, maar ze is wel een inspiratiebron voor verschillende kunstenaars. Rubens schildert bijna 30 jaar later, 2 jaar voor zijn dood, nog een tweede versie van de “Kindermoord in Bethlehem”, die tegenwoordig in de Alte Pinakothek in München hangt.

2. Gehurkte Venus. British Museum

Rubens gebruikt de “Gehurkte venus” die hij eind 16e eeuw zag in Mantua als inspiratiebron voor de moederfiguur links op het schilderij. Het Romeinse standbeeld maakt nu deel uit van de collectie van het British Museum in Londen. Dat het daar te zien is en niet langer in Italië komt trouwens mee door Rubens, die de Engelse koning Karel I in de 17e eeuw adviseerde over kunstaankopen. De Venusfiguur duikt nog verschillende keren op, in latere schilderijen van Rubens, zoals "Venus frigida" uit de collectie van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten van Antwerpen.

3. De verrijzenis van Christus van Michelangelo

Rubens schildert het schilderij na een verblijf van 8 jaar in Italië. Die Italiaanse invloed is merkbaar in het gebruik van licht en donker, en in de zwierige compositie. En vooral in de figuren. Zo heeft Rubens goed gekeken naar de tekeningen van Michelangelo Buonarroti. De getekende Christusfiguur die met z'n armen naar de hemel reikt, wordt in dit schilderij een soldaat die op het punt staat een kind dood te gooien. "Rubens moet deze tekening, of een variant, gezien hebben," stelt Ben van Beneden. Deze tekening maakt nu deel uit van de collectie van koningin Elizabeth in Groot-Brittannië.

4. De Laocoöngroep. Vaticaanse musea

Miljoenen kunstliefhebbers vergapen zich elk jaar aan de Laocoöngroep, die in openlucht wordt tentoongesteld in de Vaticaanse musea, in Vaticaanstad. De antieke beeldengroep is een van de beroemdste kunstwerken uit de Griekse beeldhouwkunst en toont het moment dat de Trojaanse priester Laocoön samen met z'n twee zonen door zeeslangen wordt vezwolgen.

Ook Rubens bezocht de pauselijke collecties, en maakte enkele schetsen van de Laocoöngroep. Die kwamen van pas bij het ontstaan van de "Kindermoord in Bethlehem": de soldatenfiguur die door een wanhopige moeder in het gezicht wordt gekrabd lijkt sprekend op de priester, zoals u hierboven kunt zien. 

"Niet alleen de Laocoöngroep inspireerde Rubens bij het schilderen van de soldaten," zegt Ben van Beneden. "Ook de zogenoemde Farnese Hercules die nu in Napels tentoongesteld wordt is te herkennen in de gespierde mannenfiguren. Diezelfde spiermassa vinden we terug in andere schilderijen van Rubens, zoals de "Kruisoprichting" en "Samson en Delila"." 

5. Worstelaars. Uffizi

 Zoals vaak ging het Griekse origineel verloren, maar deze Romeinse kopie van 2 worstelaars was in de 16e en 17e eeuw ook zeer populair. Rubens zag het vermoedelijk in Firenze, waar het beeld nu nog altijd getoond wordt in het Uffizi, één van de populairste musea van de wereld.

Verschillende kunstenaars hebben deze 2 worstelende figuren gebruikt. Zo is er de 17e eeuwse kopie van Philippe Magnier die in het Louvre in Parijs wordt bewaard. Rubens houdt één worstelaar over in zijn compositie, en geeft hem een zwaard. Net voor de soldaat dodelijk zal toeslaan bevriest Rubens het beeld, waardoor de wanhoop van de oudere vrouwenfiguur des te meer beklijft.

6. Niobe. Uffizi

We blijven nog even in het Uffizi, want zelfs voor de figuren op de achtergrond liet Rubens zich inspireren door de Oudheid, meer bepaald door de mythe van Niobe. In de Niobezaal van het Uffizi zijn er enkele prachtige beelden bewaard van Niobe en haar kinderen, en de compositie van de beelhouwwerken komt overeen met de figuren die Rubens schilderde. Al zag Rubens deze beelden in Rome, waar ze eind 16e eeuw werden ontdekt. Pas in 1770 kwamen ze in Firenze terecht, waar ze nu nog altijd te zien zijn.

De "Kindermoord in Bethlehem" is nog tot 3 maart 2019 te zien in het Rubenshuis in Antwerpen, daarna keert de duurste Rubens terug naar Canada.