Denis Mukwege herstelt de vrouwen in Congo, in alle opzichten

"De man die de vrouwen herstelt", wordt hij genoemd. Soms ook wel de "engel van Bukavu". Lovende titels. Maar waarom krijgt Denis Mukwege de Nobelprijs voor de Vrede? Omdat vrede zo noodzakelijk is in Oost-Congo. Een analyse. 

labels
BELGA/WAEM
Katrien Vanderschoot
Journalist op de buitenlandredactie van VRT NWS, gespecialiseerd in Afrika.

Dokter Mukwege wordt "de man die vrouwen herstelt", genoemd. Verkrachte vrouwen. Vrouwen met fistels door genitale verminking. Vrouwen die door hun man zijn verstoten, omdat die hen niet als een slachtoffer beschouwt maar als iemand die het zelf heeft gezocht. Vrouwen die een, twee of meerdere keren zijn vernederd door milities, regeringssoldaten of gewoon, gefrustreerde, arme of werkloze mannen uit de streek.  

Wanneer ik vandaag denk aan de vrouwen die ik ooit ergens in Oost-Congo tegenkwam, blijven me twee beelden bij. Dat van twee vrouwen in Goma, in Noord-Kivu, die stonden te schelden tegen een Aziatische Blauwhelm van de VN-Vredesmissie MONUSCO.  Ze waren boos omdat ze hun 'beschermers' de nacht voordien verschillende keren vergeefs hebben gebeld omdat er verkrachters en plunderaars in hun wijk rondgingen. Boos omdat er daardoor weer eens een drietal vrouwen waren verkracht. (zie foto) 

"Vanavond komen we wel in jullie wijk patrouilleren, mevrouw", was zijn sussende antwoord.  De inwoners van Goma namen wat later het recht dan maar in eigen handen. Ze lynchten drie bandieten en gooiden hen op een brandstapel. Ik vergeet nooit de ogen van de honderden kinderen die tussen de toeschouwers naar het lugubere schouwspel stonden te kijken. Getekend voor het leven. 

Goma, 2012, foto Katrien Vanderschoot

Het andere beeld is dat van Vumi, een 15-jarig meisje uit Kamanyola.  Zij was verkracht en had haar toevlucht gezocht tot een opvangcentrum van Mamas for Africa, een organisatie die samenwerkt met dokter Mukwege. (zie reportage onder). Vumi ging mee naar de Wereldvrouwenmars. Het was in oktober 2010. Duizenden vrouwen van overal ter wereld gingen in Bukavu hun verontwaardiging tonen over de jarenlange wantoestanden en het seksuele geweld dat al lang endemisch was geworden. Het was hun #MeToo nog lang voor die beweging bestond.  (lees voort onder de foto)

Video player inladen ...

half leeg of half vol

Het is moeilijk, ook als verslaggever, om in Oost-Congo te balanceren tussen frustratie en verontwaardiging, tussen verdriet en hoop. Soms lijkt er geen einde te komen aan de vicieuze cirkel van geweld. Elk vredesakkoord, elke poging tot demobilisatie van gewapende groepen, lijkt te worden gesmoord door machtshonger, politieke spelletjes, internationale onverschilligheid - of minstens schijnheiligheid - en economische belangen. De vrouwen van Oost-Congo én hun kinderen zijn daar de eerste slachtoffers van. 

Nobelprijs voor de weerbaarheid

De nobelprijs voor dokter Mukwege is een signaal aan de wereld dat het wel anders kan. Toen hij het nieuws vernam, was hij trouwens aan het opereren in het Panzi-ziekenhuis in Bukavu. Een van de zowat 50.000 vrouwen die hij en zijn team al hebben behandeld sinds 1999.

Die medische 'herstellingen' van vrouwen die gruwelijk zijn verminkt,  zijn al een verdienste op zich. Maar dokter Mukwege verdient de nobelprijs voor meer dan alleen zijn medische capaciteiten. Hij herstelt ook de waardigheid van de vrouwen van de Kivustreek. Hij vertelt hen dat ze geen medeplichtigen zijn, maar slachtoffers. Hij vertelt hun echtgenoot dat die hen met liefde moeten behandelen in plaats van hen weg te sturen. En hij neemt geen blad voor de mond als het gaat over politieke (on)verantwoordelijkheid.  Hij houdt vol omdat hij beseft dat straffeloosheid en banalisering van het geweld een hele generatie aan het vernietigen zijn. 

De jeugd omarmen

Toen dokter Mukwege in 2011 de Koning Boudewijnprijs voor Ontwikkeling kreeg,  vertelde hij me hoe bezorgd hij was over de toekomst van de jongeren in Congo. "Hoe kunnen de kinderen die hun moeder hebben zien verkrachten nog opgroeien met enig moreel besef ?" Maar gaandeweg zijn in Congo jongeren zelf hun stem beginnen te verheffen en komen ze mee op voor vrede en demokratisering. Toen ik dokter Mukwege nog eens mocht ontmoeten, in 2016, was hij hun boegbeeld geworden. Zij zagen in hem een bondgenoot voor de vrede, iemand die toonde in woord en daad dat het ook anders kan. Sommigen drongen er zelfs op aan dat hij zich zou kandidaat stellen voor de presidentsverkiezingen. Maar hijzelf zag zijn rol eerder aan de zijlijn, in zijn witte doktersjas. Het morele kompas van het land, met als slagzin: "Genees een vrouw, genees de natie". 

Nu het werk van dokter Mukwege is beloond met de meest prestigieuze prijs ter wereld, krijgen ook de weerbare vrouwen en jongeren in Oost-Congo eindelijk gehoor. Het beeld van het verkrachte meisje Vumi, die ging betogen voor haar rechten, zal me dan ook het langst bij blijven.