Slimme burgers weten dat de opkomstplicht fake is 

Hoogleraar politieke wetenschappen Bart Maddens vraagt zich af waarom we de opkomstplicht bij verkiezingen laten bestaan als het parket afwezigen toch niet vervolgt.

labels
BELGA/VERGULT
Bart Maddens
Bart Maddens doceert politieke wetenschappen in Leuven. Hij volgt de communautaire discussies op de voet.

Er zijn steeds minder verkiezingen in België, en ook steeds minder kiezers.  De opkomst daalt gestaag. In de jaren tachtig ging nog 95% stemmen bij federale verkiezingen. In 2014 was dat net geen 90%. Vroeger waren de lokale verkiezingen resistent voor die daling. In 2006 ging nog 94,4% van de kiezers stemmen. Maar in 2012 begon ook de deelname aan de lokale verkiezingen af te kalven: slechts 91,5% kwam opdagen. Het is goed mogelijk dat dit cijfer op 14 oktober verder zakt tot 90% of lager. 

Normaal gezien geven deze cijfers aanleiding tot jammerklachten. Maar kunnen we dat niet eens wat tegendraadser bekijken? Is de daling van de opkomst geen teken dat de Belgen verstandiger geworden zijn? 

Economisten wijzen er al langer op dat het niet rationeel is om te gaan stemmen. De kosten wegen gewoonweg niet op tegen de baten. Je moet er tijd in investeren, en je verslijt je schoenen. Daartegenover staat de invloed die je als burger hebt op het beleid. Dat zijn de baten. Echter, de kans dat jouw ene stem het beleid zal beïnvloeden is oneindig klein. Je hebt veel meer invloed door bijvoorbeeld een mail te sturen naar een politicus. De tijd nodig om te gaan stemmen kun je dus efficiënter besteden aan het bestoken van politici met mails. Of je kunt een opiniestuk schrijven. Bijkomend voordeel: zo verslijt je je schoenen niet.

De opkomstplicht verleent zin aan het thuisblijven.

Nu hoor ik evenwel de verontwaardiging aanzwellen: je moet dat toch niet zo individualistisch bekijken. Door te gaan stemmen belijden we collectief ons geloof in de democratie. Juist. Vanuit dat perspectief is het zinvol om een stem uit te brengen.

Maar dat is dan toch vooral het geval in landen zonder opkomstplicht. Daar verleent precies het vrijwillige karakter ervan zin aan het stemmen. Bij ons is het net het omgekeerde. De opkomstplicht verleent zin aan het thuisblijven. Want dat wordt dan een vorm van burgerlijke ongehoorzaamheid: een stil protest tegen de zinloze vrijheidsberoving die opkomstplicht in wezen is.

Alleen, is er eigenlijk nog wel opkomstplicht in België? Wat tot dan toe een publiek geheim was, werd in de aanloop naar de vorige lokale verkiezingen openlijk toegegeven door minister van Justitie Annemie Turtelboom: “Mensen die niet gaan stemmen zullen niet worden vervolgd.” 

Het gerecht heeft gewoonweg niet de capaciteit om de honderdduizenden electorale delinquenten (of zelfs nog maar een deel daarvan) te vervolgen.  Daardoor heeft het zinnetje in artikel 62 van de Grondwet ‘De stemming is verplicht’ het statuut gekregen van een betekenisloos en lachwekkend relict. Iets in de trant van artikel 96: ‘De koning benoemt en ontslaat zijn ministers.’

Slimme burgers weten dat de opkomstplicht fake is.

Toch leeft de stemplicht nog steeds in de hoofden van veel kiezers. Dat moet wel, anders zou de opkomst hier niet zo abnormaal hoog zijn. Slimme burgers weten echter dat de opkomstplicht fake is. Ook in dat opzicht zou je de dalende opkomst kunnen zien als een teken dat de Belgen steeds verstandiger worden. Wat de politici niet kunnen of willen, dat doen de burgers zelf. Ze schaffen de opkomstplicht af door thuis te blijven. 

Als dat zo verder gaat, dan zullen onze opkomstcijfers beetje bij beetje zakken tot een normaal niveau. Zoals bijvoorbeeld in Nederland (82% bij de jongste verkiezingen), Duitsland (76%) of het Verenigd Koninkrijk (69%).  Allemaal landen die, ondanks de stemvrijheid en de lagere opkomst, toch gezondere democratieën zijn dan België. Maar toegegeven, dat laatste is eigenlijk niet zo moeilijk.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.