BELGA/LALMAND

Zijn deze verkiezingen rechtvaardig?

Als straks alle stemmen geteld zijn, begint de berekening van de verdeling van de zetels over de partijen. En dat is hogere wiskunde. De keuze van de formule heeft ook gevolgen voor de uitslag. Hoe rechtvaardig is de huidige  berekening op basis van de "Methode Imperiali"? Volgens wiskundeleraar Filip Moons krijgen grote partijen te veel zetels in verhouding tot hun aantal stemmen: "De methode Imperiali voldoet niet aan de regels van een faire democratie."

labels
Filip Moons
Filip Moons is leraar wiskunde aan het Atheneum Karel Buls te Brussel en lerarenopleider wiskunde aan de Universiteit Antwerpen. Hij is lid van de Vlaamse Vereniging voor Wiskundeleraars.

De zetelverdeling bij de gemeenteraadsverkiezingen gebeurt op basis van de "methode Imperiali". Dus niet volgens het "Systeem D'Hondt" dat gebruikt wordt bij andere verkiezingen. Dat heeft gevolgen want als je bij de gemeenteraadsverkiezingen ook het systeem D'hondt zou toepassen krijg je heel andere resultaten.

Eerst de belangrijkste verschillen op een rijtje:

- Met "Imperiali" heb je soms aan minder dan 40% van de stemmen genoeg om toch een absolute meerderheid in zetels te halen.

- Bij het representatiever verdeelsysteem "D'Hondt" zouden in de huidige gemeenteraden maar liefst 380 zitjes van partij wisselen.

- CD&V, die in Vlaanderen traditioneel de grootste is in de gemeenten, zou liefst 142 raadsleden verliezen.

- Dat ging vooral ten koste van Vlaamse Belang dat 91 extra zitjes zou veroverd hebben. 

- Ook Groen had 52 kandidaten extra richting gemeenteraden kunnen sturen.

De methode "Imperiali" bevoordeelt nadrukkelijk de partijen die als grootste uit de stembusgang komen, waardoor de zetelverdeling - de echte machtsverhouding binnen een gemeente - en de feitelijke verkiezingsuitslag ver uiteen kunnen liggen. 

Zetelverdeling: hoe werkt dat eigenlijk?

In 1882 vond Victor D'Hondt, een Gents jurist en wiskundige, 's werelds bekendste verdeelsysteem uit: de methode D'Hondt. De methode wordt alom geprezen om haar eenvoud en de bekomen eerlijke zetelverdelingen.

Over de hele wereld worden dan ook verkiezingsuitslagen in zetels omgezet via dit systeem van Belgische makelij. Ook ons land bewijst lippendienst aan D'Hondt: in al onze verkiezingen worden de zetels verdeeld via D'Hondt, met één grote uitzondering: de gemeenteraadsverkiezingen. Als enige gebruiken we komende zondag de methode Imperiali, een systeem dat de verkiezingsuitslag vertekent en stevig in de kaart werkt van de grotere partijen.

Om de methode D'Hondt te begrijpen, moet je het stemmenaantal van een partij zien als het geld waarmee ze achteraf zetels kunnen  kopen. Stel: in de gemeente Fantasia zijn drie partijen opgekomen:

- Partij Giant haalt 3600 stemmen (= 55%)

- Partij Middenmoter 2000 stemmen (= 30%)

- Partij Klein Duimpje 950 stemmen (= 15%).

In Fantasia zijn 5 zetels te verdelen. Nu de stemmen geteld zijn, trekken de drie partijen naar de 'grote zetelverkoop.' Daarin worden deze 5 zetels elk afzonderlijk in een verschillende ronde toegekend.

BELGA/LALMAND

Zetelverdeling in Fantasia volgens "D'Hondt"

In de eerste ronde mag elke partij al zijn stemmen inzetten voor de eerste zetel. Giant kan met 3600 stemmen het meest bieden en haalt de eerste zetel binnen. In de volgende rondes wil Giant heel graag nog een tweede zetel claimen. Indien Giant zou eindigen met exact 2 zetels dan heeft het 1800 stemmen per zetel betaald (3600 : 2). 1800 stemmen mag het dus inzetten in de volgende rondes voor een tweede zetel.

In ronde 2 haalt Middenmoter de zetel binnen met zijn volledig stemmenaantal en met zijn gehalveerd stemmenaantal gaat het verder meedingen naar een tweede zitje.

In ronde 3 haalt Giant zijn tweede zetel binnen. De 3600 stemmen van Giant worden in de volgende ronde gedeeld door 3: 1200 stemmen, de kostprijs per zetel moest Giant exact met 3 zetels eindigen.

In de voorlaatste ronde haalt Giant die derde zetel binnen. Middenmoter haalt in de laatste ronde zijn tweede zetel binnen met de helft van zijn stemmenaantal.

Klein Duimpje had in de laatste ronde 51 stemmen te weinig voor een zetel en blijft onverkozen achter.

Imperiali zocht een kiessysteem dat de grotere partijen zou bevoordelen. Niet toevallig was dat ook toen al vaak de Katholieke partij.

Resultaat van de Methode D'Hondt? 3 zetels voor Giant, 2 zetels voor Middenmoter. Met 55% haalt Giant dus 60% van de zetels binnen, het feit dat de zetelverdeling toch onvermijdelijk de stembusgang wat vertekent, komt omdat er amper 5 zetels waren te verdelen en Klein Duimpje met 15% van de stemmen niet genoeg had voor een zetel, wat onvermijdelijk in het voordeel van de verkozen partijen speelt.

Zetelverdeling in Fantasia volgens Imperiali

Moest gemeente Fantasia in België liggen, zouden de kaarten anders geschud worden door de methode Imperiali.

Imperiali werkt net zoals D'Hondt met verschillende rondes, maar het stemmenkapitaal dat elke partij kan inzetten slinkt voor opeenvolgende zetels veel minder snel.

Zo wordt het stemmenaantal voor een tweede zetel van een partij niet gehalveerd, maar slechts gedeeld door 1,5. Zo kan Giant in ronde 2 nog 2400 stemmen inzetten voor een tweede zetel, die het ook meteen binnenhaalt.

Voor een derde zetel delen we niet door 3 maar slechts door 2, zo houdt Giant nog 1800 stemmen voor een derde zetel en zelfs een vierde zetel (delen door 2,5) zit er met 1440 zetels nog in.

Zetels worden bij Imperiali dus ook gaandeweg goedkoper.

Resultaat in Fantasie met Imperiali?

- Giant haalt met 55% van de stemmen, 4 van de 5 zetels binnnen ofwel 80% van alle zetels.

- Middenmoter moet het stellen met slechts 20% van de zetels hoewel het wel 31% van de stemmen had.

Dit voldoet niet aan de regels van een faire democratie.

Het systeem "Imperiali" voldoet niet aan de regels van een faire democratie. 

Hoe valt dit geschiedkundig te verklaren? De Markies Pierre Imperiali was 100 jaar geleden een senator voor de Katholieke partij. België was toen een lappendeken van allerlei bijzonder kleine gemeentes. Teneinde werkbare coalities op de been te kunnen brengen, was men dus op zoek naar een kiessysteem dat de grotere partijen - niet toevallig was dat ook toen al vaak de Katholieke partij - zou bevoordelen.

Imperiali heeft zich hierbij overduidelijk op de methode D'Hondt geïnspireerd en heeft er gewoon voor gezorgd dat het stemkapitaal bij aanschaf van opeenvolgende zetels alsmaar minder snel slinkt.

Heel opmerkelijk hierbij is dat toen men in 2000 besloot om ook de Antwerpse stadsdistricten rechtstreeks te laten verkiezen, men wél opteerde om de zetelverdeling in deze districten via de methode D'Hondt te laten verlopen.

Lees verder onder de foto.

BELGA/LALMAND

De reden? Het Vlaams Blok was toen als grootste Antwerpse partij zo oppermachtig dat de methode Imperiali er in sommige districten voor een absolute meerderheid in zetels dreigde te zorgen. Vooral in Hoboken en Deurne was die ‘vrees’ 18 jaar geleden reëel.

Het cordon sanitaire zou zo door het Blok eigenhandig naar de geschiedenisboeken zijn verwezen. Zo zie je maar hoe een heersende politieke klasse altijd bijzonder utilitaristisch stemsystemen uitkiest die hen op dat moment welgevallen.

Wat als "D'Hondt" was toegepast in 2012?

Waarom houdt men anno 2018 nog steeds vast aan de methode Imperiali? Om de zoveel decennia laait die discussie weleens op. Toch hebben de huidige machtspartijen er ook vandaag de dag nog alle belang bij dit stemsysteem te handhaven. 

Op basis van de verkiezingsuitslag van 2012 zou CD&V bij gebruik van de methode D'Hondt op gemeentelijk niveau 142 raadsleden verliezen en de N-VA 55 raadsleden.

Vooral de kleinere partijen zouden fors winnen: Vlaams Belang maar liefst 91 raadsleden, Groen 52, SP.a 31 en Open Vld 20 raadsleden.

In totaal zouden over heel Vlaanderen maar liefst 380 zetels, ofwel 1 zetel op de 20, van partij switchen.

Wat met de absolute meerderheden?

Wie naar de 91 absolute meerderheden in Vlaanderen kijkt, ziet pas echt de perverse mechanismen van de methode Imperiali:

In 5 gemeentes zou er gewoon geen absolute meerderheid meer zijn, stuk voor stuk gemeentes waar de CD&V in zetelaantal een stuk boven zijn gewicht bokst als je het stemmenaantal bekijkt. Zo had in Langemark-Poelkapelle de CD&V genoeg aan 39,2% van de stemmen om maar liefst 10 van de 19 zetels binnen te halen, oftewel 52,6% van de te verdelen zitjes.

Met de methode D'Hondt had de CD&V er zich tevreden moeten stellen met 8 van de 19 zitjes, oftwel een veel waarheidsgetrouwere 42,1% van het zetelaantal. Dat komt vooral omdat de CD&V er veel concurrentie kreeg van een heleboel kleine partijtjes die elk afzonderlijk relatief weinig stemmen haalden, maar tesamen toch 60,8% van de stemmen in handen hadden.

In Langemark-Poelkapelle had de CD&V genoeg aan 39,2% van de stemmen om maar liefst 52,6% van de zitjes binnen te halen.

Waren zij als blok opgekomen, waren de machtsverhoudingen totaal anders geweest en was de CD&V er van de troon gestoten. 'Didivde et impera' is dus heel eigen aan Imperiali en moedigt partijen ook aan om als kartel op te komen.

In Neerpelt, Schelle, Sint-Gillis-Waas en Wuustwezel doen zich gelijkaardige taferelen voor. Daarenboven zouden ongeveer 6 op de 10 absolute meerderheden zeer wankel worden: de overheersende partij zou slechts 1 zetel op overschot hebben. Tenzij je een ijzeren partijtucht hebt,  is dat niet genoeg voor een veilige en werkbare meerderheid.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.