Het einde van de waarheid: over leugens in het tijdperk van Trump     

Wat is er met ons tijdsgewricht aan de hand? Oude, achterhaalde complottheorieën en ideologieën herleven, bewezen wetenschap komt almaar vaker ter discussie, en een pak bewoners van het Witte Huis bespotten het idee van een objectieve waarheid. In "Het einde van de waarheid. Over leugens in het tijdperk van Trump" kijkt de ex-hoofdredacteur van de boekenrubriek van de "The New York Times" Michiko Kakutani met een scherpe blik naar al deze trends. Onze Amerikacorrespondent Björn Soenens sprak met Kakutani in New York. 

We mogen nooit vergeten dat gedurende duizenden jaren "nieuws" en "feiten" in onze menselijke sociale netwerken bijna altijd verhalen waren over mirakels, engelen, demonen en heksen. Er is nul bewijs dat Eva in het Aards Paradijs werd verleid door de slang of dat de zielen van alle ontrouwe schepsels na hun dood voor eeuwig branden in de hel. Als duizend mensen een verzonnen verhaal een maand lang geloven, noemen we dat "fake news". Als een miljard mensen een verzinsel duizend jaar lang geloven, noemen we dat "religie". Soms duurt "fake news" voor eeuwig.

The way to deal with the media is to flood the zone with shit

Steve Bannon

In het tijdperk van Twitter en Facebook is het volgens de Israëlische historicus Yuval Noval Harari in 21 Lessons for the 21st Century soms moeilijk om uit te maken welke versie van de waarheid je kan geloven. Tegelijk is het door sociale media ook niet langer mogelijk om miljoenen mensen om te brengen zonder dat de wereld daar weet van heeft.

O ja, wat is reclame of branding anders dan een verzonnen waarheid zo vaak herhalen dat iedereen denkt dat het dé waarheid is? Van Coca-Cola word je dik (dat is de echte waarheid) en toch maakt Coca-Cola ons al honderd jaar wijs dat de frisdrank gelijkstaat aan jeugd, plezier en schoonheid. We trappen er graag in. Valse verhalen en mythes brengen mensen vreemd genoeg makkelijker samen dan de ingewikkelde waarheid. Dat is ook de realiteit.

In dit tijdperk van sociale media doet roem er vaak meer toe dan expertise. Taylor Swift, met haar 112 miljoen Instagramvolgers, heeft een reusachtige invloed als ze oproept tot kiezersregistratie in de VS. De invloed van een professor uit Dallas doet er heel wat minder toe. Roem verslaat met gemak kennis en ervaring. 

In Het einde van de waarheid kijkt literair criticus en voormalig chef boeken van The New York Times Michiko Kakutani (1955) met een scherpe blik naar alle trends die subjectiviteit boven feitelijkheid, wetenschap en waarden hebben verheven.

Kakutani maakt een snijdende diagnose van onze onzekere wereld in Het einde van de waarheid. Over leugens in het tijdperk van Trump. Amerikacorrespondent voor VRT NWS Björn Soenens sprak met Michiko Kakutani in New York. Helaas mocht er geen radiomicrofoon of tv-camera bij. Kakutani is schuchter, maar niettemin helder en messcherp. Ook zonder microfoon weergalmen haar harde woorden over deze tijd. 

SOENENS: Kunnen alternatieve feiten de Amerikaanse democratie omver gooien?

KAKUTANI: "Mensen moeten ermee ophouden hun partijdige vooroordelen en de loyauteit aan hun eigen groep (tribalisme) te laten dicteren welke feiten ze willen geloven of niet. In dit tijdperk van overdaad aan informatie is het belangrijk dat we weten hoe we al die data moeten verwerken. We leven in een tijdperk waarin het internet bepaalt wat we te zien krijgen, waarin we alleen nieuws en berichten krijgen die onze bestaande vooroordelen bevestigen."

"We moeten leren hoe we goede en slechte bronnen van elkaar onderscheiden. We moeten ons meer openstellen voor andere standpunten dan de onze. Onze eigen  ideologische voorkeuren, onze vijandige impulsen, moeten we leren beheersen. Pas dan kunnen we politici en hun beleidsvoorstellen evalueren op basis van ons gezond verstand. Pas dan kunnen we beoordelen wat hun ideeën betekenen voor een grote groep mensen. Onze mentale muren slopen."

Hoe komt het dat feiten en verzinsels nog nauwelijks van mekaar te onderscheiden zijn voor een groeiende groep Amerikanen?

KAKUTANI: "De schemerzone tussen feit en fictie is enorm gegroeid sinds de presidentscampagne van 2016, sedert de brexit-perikelen, en de Russische pogingen om liberale democratieën in heel de wereld te overspoelen met desinformatie en propaganda. Maar vergis u niet, het fenomeen is niet nieuw, en het komt ook niet alleen in Amerika voor. Het is een trend die al jaren in opmars is. Nieuws en entertainment zijn steeds minder van mekaar te onderscheiden op tv en in de bioscoop (denk aan de films van Oliver Stone zoals JFK)."

"Media proberen meer clicks en meer eyeballs te lokken. Mensen hebben meer en meer de vrije keus om alleen informatie aan te klikken die het beste past bij hun eigen overtuigingen. Het internet en sociale media geven geruchten, leugens en speculaties de kans om de wereld rond te gaan in een kwestie van seconden. Zoals het verhaal over de schutter van het bloedbad in Las Vegas met 58 doden, Stephen Paddock. Het wilde, ongecontroleerde en valse verhaal dat Paddock een progressieve anti-Trumpactivist was die zich recent had bekeerd tot de islam.  Allemaal nonsens, maar het ging wel de wereld rond."

Waarom zitten mensen steeds meer gevangen in hun eigen echokamer? Waarom is er geen gedeelde realiteit meer?

KAKUTANI: "De politiek is ontzettend verruwd in de laatste jaren, de wereld is gepolariseerd. In Amerika is dat voor een deel het gevolg van de voorverkiezingen. In dat verkiezingssysteem zie je vooral de heftige militanten van Rechts en Links. Zij domineren de gesprekken. De milde, gematigde kiezers houden zich afzijdig."

"Het zijn de conservatieve en progressieve activisten die het felst hun stem laten horen, geld ophalen, campagne voeren voor hun favoriete kandidaat, en hun eigen overtuigingen in de arena gooien. Hoe luider, hoe meer aandacht. De controversieelste stemmen krijgen het meeste zendtijd. De stemmen die pleiten voor nuance of compromis worden naar de zijlijn verwezen. Omdat de partijdigheid verscherpt, wordt het politieke discours verengd tot een spel van zwart of wit, van waar of vals, van winnen of verliezen. Kiezers worden supporters - zoals in het voetbal - die hun eigen team uit volle borst aanvuren, los van het feit of het spel van hun team al of niet klopt, los van het feit of hun overtuiging economisch en politiek het meest oplevert voor hen."

"Als dit soort partijdig supportersspel te grimmig wordt, te nijdig, dan stopt de conversatie. Men luistert alleen nog naar mensen van het eigen supportersvak, mensen met exact dezelfde mening. Men consumeert alleen nog nieuws van websites, tv- en radiokanalen die hun eigen geloofsovertuiging bevestigen. Zo kijken Trump-supporters alleen nog naar Fox News, dat op dit moment een soort spreekbuis is geworden van de regering-Trump. Daarom is er geen gedeelde realiteit meer. Daarom heb je nu rode staten en blauwe staten. Republikeinen versus Democraten. Samenwerking is een illusie. Dat heeft sombere gevolgen voor de democratie."

Hoe komt het dat meer en meer Amerikanen vatbaar zijn voor demagogen en would-be-autocraten?

KAKUTANI: "Niet alleen Amerikanen zijn vatbaar voor demagogie en de verleiding van autoritaire leiders. Kijk naar Polen, Hongarije en Turkije. Ook daar ligt de democratie onder vuur. De toonaangevende The Economist rapporteerde dit jaar dat de gezondheid van de helft van alle democratieën naar beneden tuimelt. Het gerenommeerde blad gebruikte daarvoor indicatoren zoals het aantal partijen, de vrijheid van de pers, een onafhankelijk gerecht, het aantal kiezers, en de toestand van de burgerrechten."

"Al die indicatoren flikkeren in almaar meer landen in het rood. Mensen staan meer open voor demagogen en populisten in wankele en onzekere tijden. De wereld schuift al jaren. De technologie evolueert aan een razendsnel tempo. De globalisering is voor velen niet meer te snappen. Mensen maken zich zorgen over hun baan en hun toekomst. Die zorgen werden acuter door de financiële crisis van 2008, en door de vluchtelingencrisis na de burgeroorlog in Syrië, Libië en Jemen. Rechtse politici zoals Trump in de VS, Le Pen in Frankrijk, Nigel Farage in het Verenigd Koninkrijk en Viktor Orbàn in Hongarije, teren op die angst. Ze gebruiken racistische boodschappen en anti-immigratiestandpunten en spreken zo het weke onderbuik-instinct aan van woedende burgers." 

Er is ‘fake news’, er is nu ook ‘fake science’, er is ‘fake history’ en er zijn fake Facebook- en Twittergebruikers en fake volgers. Hoe zijn we hier in godsnaam aanbeland?

KAKUTANI: "De alternatieve feiten van het Witte Huis (de brutale leugens van President Trump en de ruwe pogingen om de realiteit de gewenste draai te geven) zijn een doorslagje van een breder fenomeen: het relativisme dat in vele Westerse culturen vaste voet aan de grond heeft gekregen. Het is het idee dat de waarheid niet op zichzelf staat, maar afhankelijk is van iets anders, van de mens in de eerste plaats. De waarheid is niet absoluut maar relatief. Het idee van het relativisme begon al in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw, aan de linkerzijde en in academische kringen." 

"Deconstructie en postmodernisme promootten het idee dat er gewoonweg geen objectieve waarheid bestaat, dat je veel zaken op verschillende manieren kunt uitleggen. Omdat de maatschappij verwarrend is en onzeker, zijn er alleen nog kleine waarheden, bepaald door het  ras, het geslacht of de klasse waartoe je behoort. Er was een tijd dat conservatieven dat soort relativisme verwierpen. Vandaag is net conservatief rechts de grootste kampioen van ‘elk zijn waarheid’. Zij boren hun eigen alternatieve feiten of wetenschap aan om bijvoorbeeld klimaatopwarming te ontkennen of andere wetenschappelijke feiten te negeren."

Waarom bestaat er zoveel haat tegen kennis en expertise?

KAKUTANI: "Het aanvaarden van het relativisme (‘er zijn veel waarheden’) betekent dat mensen vrij zijn om de bevindingen van wetenschappers of experts te omarmen of te verwerpen. Voor relativisten is alles subjectief, en een kwestie van vrije meningsuiting. Dat geldt voor klimaatopwarming, dat geldt ook voor de evolutietheorie, voor alles eigenlijk. Ook de media hebben boter op het hoofd. Op zoek naar zo veel mogelijk clicks en buzz  verdrinkt de waarheid in een zee van irrelevantie. Hoe kan een Amerikaan nog een wakkere, verantwoordelijke  burger zijn als hij voortdurend in narcose wordt gebracht door zoveel triviale nieuwsfeitjes, die alleen maar voor afleiding zorgen?"

Wat is de impact van technologie op hoe ons brein informatie verwerkt?

KAKUTANI: "Technologie heeft veel culturele trends in een stroomversnelling gebracht. Het internet bijvoorbeeld stelt mensen bloot aan allerhande samenzweringstheorieën en van de pot gerukte geruchten. Maar datzelfde internet laat mensen ook toe om hun eigen feitjes te plukken - ook leugens of verzonnen feiten - om hun eigen denken te bevestigen, niet gehinderd door enige fact checking."

"Nieuwe technologische ontwikkelingen in virtuele realiteit en machine-gestuurde systemen met artificiële intelligentie zullen weldra in staat zijn om gefabriceerde beelden te maken en video’s die zo overtuigend écht lijken dat ze nog maar moeilijk te onderscheiden zullen zijn van echte beelden. Zelfs lippen en gezichten zijn zo te manipuleren dat ze woorden in de mond gelegd krijgen die nooit zijn uitgesproken. Wat is imitatie, en wat is echt? Wat is fake en wat is waar? Trollenfabrieken bestaan nu al in Rusland. Ze maken valse berichten aan die ze sneller dan de echte versie van gebeurtenissen de wereld in kunnen sturen. De bedoeling is met de conflicterende verhaallijnen verwarring te zaaien en chaos, waardoor bij steeds meer mensen het verlangen naar een sterke, autoritaire leider ontstaat. Zoals The Joker zegt in The Dark Knight: Introduce a little anarchy. Upset the established order, and everything becomes chaos…" 

"In het Amerikaanse system waarbij de politiek de middenklasse in de steek liet na de financiële crisis van 2008, is het weinig verwonderlijk dat een groot deel van de Amerikanen zich niet van de leugens van Trump aantrekt. Alle politici voor hem hebben hen belogen en bedrogen, denken ze. Het heeft geleid tot een groeiend wantrouwen in de instellingen en het succes van Donald Trump. Het heeft geleid tot een soort nihilisme in het publieke leven. Het fatsoen in het debat kwijnt weg. Zoals Alex Jones van Infowars die de rouwende ouders van het bloedbad in Sandy Hook acteurs noemt in een drama dat volgens hem nooit gebeurd is. In zo’n tijd leven we."  

Moeten we bang zijn voor de wijsheid van de menigte als the wisdom of crowds? Zijn menigtes wijs?

KAKUTANI: "Het bevragen van een groot publiek (crowd sourcing) kan erg waardevol zijn omdat het laat zien hoe consumenten een product ervaren - een auto, een film, een broodrooster - en hoe anderen dat weer anders aanvoelen. Maar: het is ook gevaarlijk om populariteit te verwarren met accuratesse. Het is gevaarlijk om opinies te verwarren met vaststaande feiten." 

Vindt u dat de media teveel aandacht schenken aan de opinie van een minderheid?

KAKUTANI: "Het is van vitaal belang voor de democratische vrijheid dat opvattingen van de minderheid (in de politiek, in religie) vrij tot uitdrukking kunnen komen. De neiging van media om zich te richten op conflict en drama (alles voor de clicks en de kijkcijfers!) kan echter een onaangenaam gevolg opleveren: de schrilste, de controversieelste stemmen krijgen een megafoon, terwijl de milde nuance en de gematigde stemmen verdrinken. Sommige journalisten verwarren evenwicht in hun verslaggeving met het vertellen van de waarheid. Soms verwarren ze neutraliteit met accuratesse. Beide kanten laten horen kan twijfel zaaien, ook als er geen twijfel is over wat de feitelijke waarheid is." 

Is het verwerpen van politieke correctheid per definitie een slechte zaak?

KAKUTANI: "Hoe definieer je politieke correctheid? Als je op universiteiten begint af te kondigen wat wel en niet toelaatbaar is, dan is dat alarmerend voor de vrije meningsuiting. Het is een hellend vlak. Beperkingen opleggen aan het debat kan belangrijke argumenten verstikken. Tegelijk probeert rechts op een cynische manier alle linkse, progressieve stemmen belachelijk te maken, als het gaat over positieve discriminatie, literaire voorkeuren, vrouwenrechten, zwarte Amerikanen, en religieuze minderheden enz. Dat is intellectueel niet correct. Het is zelfs een poging van rechts om de klok terug te draaien en historische onrechtvaardigheden te verdoezelen."

Moeten we de macht van het internet terug schroeven? Moeten we meer toezicht houden op de algoritmes die bepalen wat we in onze zoekresultaten te zien krijgen? Vervormt het internet de realiteit?

KAKUTANI: "Algoritmes die gemaakt zijn om ons zo lang mogelijk op een site of internetplatform te houden door alleen ‘populair’ of ‘trending’ nieuws te laten zien, dragen zeker bij tot de verspreiding van ‘fake news’ en complottheorieën. Internetgebruikers geraken op die manier mentaal gevangen in een claustrofobisch aandoende ideologische echokamer met alleen maar gelijkgestemden. Dat gevaar is reëel: de Russische trollen manipuleerden op deze manier sociale media in de aanloop naar de presidentsverkiezingen in 2016."

Hoe kunnen we het einde, de dood van de waarheid ontlopen?

KAKUTANI: "Onderzoeksjournalistiek heeft sinds de verkiezing van Trump bergen verzet om aan te tonen wat ‘fake news’ is, hoe het werkt en wat de effecten ervan zijn. De journalistiek blijft belangrijk om politici het vuur na aan de schenen te leggen. Tegelijk moet de onverschilligheid bij de burgers weg. Kiezers moeten leren begrijpen dat de waarheid onder vuur ligt. Dat betekent ook dat instellingen zoals scholen, bibliotheken en allerhande verenigingen méér zullen moeten doen om burgers bewuster te maken en mediawijzer. Er moet meer verteld en onderwezen worden over de controlemechanismen (‘checks and balances’) die in de grondwet voorzien zijn."

"Er is sensibilisering nodig over onze burgerplichten. We moeten het cynisme en een gevoel van berusting bestrijden. Kijk naar de overlevende jongeren van het bloedbad op de Parklandschool in Florida: Emma Gonzàlez en vele anderen wijzen het fatalisme af. Ze hebben rouw in actie veranderd voor wapenbeheersing. Wij hebben met z’n allen de morele opdracht om onszelf op een betrouwbare manier te informeren over de vitale kwesties van onze tijd. Zonder waarheid is de democratie gezien. En is Amerika geen republiek meer, maar een farce."

Het einde van de waarheid. Over leugens in het tijdperk van Trump is verschenen bij Uitgeverij Spectrum. 

Toevoeging: deze commercial laat in 30 seconden het belangrijk verschil tussen fake news en facts zien: