De zussen van de koning: Victoire, de hertogin die in allerijl de Britse monarchie kwam redden

Deze krokusvakantie zet VRT NWS de zussen van de eerste 3 koningen der Belgen in de schijnwerper. Het waren vaak vrouwen in de schaduw, maar toch hebben ze meer dan eens hun stempel op de geschiedenis gedrukt. Vandaag ligt de focus op Victoire, de oudere zus van Leopold I.

"My dearest uncle" ("Mijn liefste oom"): zo begint de brief die Leopold von Saksen-Coburg op 25 november 1828 bereikt. Aan het woord is zijn nichtje Alexandrina Victoria. Ze is dan 9 en het is de eerste keer dat ze hem schrijft. Negen jaar later zal datzelfde nichtje koningin van het Verenigd Koninkrijk worden. Haar oom mag zich dan al zes jaar de eerste koning der Belgen noemen.

Toch staat dit scenario nooit in de sterren geschreven. Dik tien jaar voor de kleine prinses haar brief neerpent, zijn de dynastieke vooruitzichten radicaal anders. Was alles volgens plan verlopen, dan was Alexandrina Victoria nooit geboren. Sterker nog: niet zij, maar Leopold zelf zou (mee) aan het roer van de macht in het Verenigd Koninkrijk hebben gestaan. Eén tragische gebeurtenis duwt de Britse monarchie evenwel in een heel nieuwe richting, een richting met een zus van Leopold in een hoofdrol.

De ouders, de zussen en de broers van koning Leopold I.

Charlotte Augusta

Eind 18e eeuw zit George III al tientallen jaren op de Britse troon. Samen met zijn echtgenote Sophia heeft hij liefst 15 kinderen, onder wie verschillende zonen. Van die zonen heeft enkel kroonprins George legitiem nageslacht geproduceerd met de geboorte van een dochter Charlotte Augusta in 1796. Zijn huwelijk met Caroline van Brunswijk is een catastrofe en het blijft bij één kind.

Koning George III.

George III lijdt aan een ernstige mentale aandoening en in 1811 is hij niet langer in staat te regeren. Kroonprins George neemt de fakkel over als regent, hoewel hij bijzonder onpopulair is. Zijn dochter Charlotte Augusta kan wel op de steun van het volk rekenen en groeit uit tot een "people’s princess" avant la lettre.  

Charlotte Augusta.

In 1814 is ze heel even verloofd met de latere koning Willem II van Nederland, maar uiteindelijk trouwt ze twee jaar later met een ander: Leopold von Saksen-Coburg, een vrij onbeduidende prins uit een ministaatje in wat vandaag Duitsland is. Het is een erg gelukkig huwelijk en dat straalt af op de natie: grote delen van het Britse volk stellen hun hoop in het koppel en zien het als een wissel op een betere toekomst.

Een afbeelding van Charlotte Augusta en Leopold (1817).

Dynastieke crisis

Na twee miskramen is Charlotte Augusta in het voorjaar van 1817 opnieuw zwanger. Deze keer loopt alles goed en iedereen is vol verwachting dat ze een zoon en troonopvolger op de wereld zal zetten. Bij de bevalling op 5 november loopt het echter helemaal fout: na een arbeid van meer dan 48 uur, zet ze rond 21 uur een doodgeboren zoon op de wereld. De prinses is sterk verzwakt en sterft kort na middernacht.

(Video onder: curator Lucy Worsley van Historic Royal Palaces over de bevalling van Charlotte Augusta (YouTube, Engels))

Het overlijden van Charlotte Augusta is een persoonlijk en een nationaal drama. Niet alleen blijft Leopold verteerd door verdriet achter, een grote dynastieke crisis is een feit: prins-regent George heeft geen troonopvolger meer en de kans dat hij en Caroline nog een kind krijgen, is uitgesloten. Zijn jongere broers kunnen hem ook niet helpen: ofwel zijn ze eveneens van hun echtgenote vervreemd, ofwel zijn ze ongehuwd. In elk geval heeft geen van hen (wettige) kinderen die voor de troon in aanmerking komen.

Prins-regent George, later koning George IV.

Victoire von Saksen-Coburg

In een poging de meubelen te redden, storten de drie ongetrouwde broers van de prins-regent zich in 1818 halsoverkop in een huwelijk. William, de hertog van Clarence, en Adolf, de hertog van Sussex, kiezen allebei voor een Duitse prinses. Ook Edward, de hertog van Kent, gaat op zoek naar een bruid. De rouwende Leopold ziet zijn kans schoon en schuift zijn zus Victoire als bruid naar voren, eveneens een Duitse prinses.

Victoire von Saksen-Coburg, hertogin van Kent.

Victoire heeft op dat moment al verschillende watertjes doorzwommen. In 1803 is ze een eerste keer getrouwd met vorst Karel Emich von Leiningen. Ze is dan 17. Voor hem is het zijn tweede huwelijk, eerder is hij getrouwd met… de tante van Victoire. Het koppel gaat op een landgoed in Amorbach wonen en krijgt twee kinderen. 

In 1814 sterft Karel Emich en blijft Victoire als weduwe achter. Haar man ligt nauwelijks in zijn graf of ze krijgt bezoek van Edward, de hertog van Kent. Op aansturen van Leopold komt hij haar dan al in tempore non suspecto om haar hand vragen, maar ze wijst hem af. Wanneer hij die vraag in 1818 herhaalt, liggen de kaarten helemaal anders en stemt ze wel in met een huwelijk.

Edward, de hertog van Kent.

Paard en kar

Prins-regent George geeft Edward en Victoire zijn zegen en ze trouwen in mei in Coburg volgens de lutherse ritus en zes weken later in het Verenigd Koninkrijk volgens de anglicaanse ritus. Hun wittebroodsweken brengen ze door in Claremont House, het landgoed waar Leopold woont en waar Charlotte Augusta nauwelijks zes maanden eerder is gestorven. Het kan verkeren.

Een afbeelding van Claremont House (circa 1860).

Om financiële redenen gaat het echtpaar daarna in Duitsland wonen en al snel is Victoire in verwachting. Wanneer ze zeven maanden zwanger is, keren zij en Edward met paard en kar naar Londen terug, waar ze in Kensington Palace een onderkomen vinden. Vandaag is dat de residentie van onder anderen prins William en Catherine, de hertog en hertogin van Cambridge, en (voorlopig nog) van prins Harry en Meghan, de huidige hertog en hertogin van Sussex.

Kensington Palace. (C) by GR Digital User

De terugkeer naar het Verenigd Koninkrijk loopt niet over rozen. Niet alleen zitten de hertog en hertogin van Kent krap bij kas omdat een beloofde toelage van het Britse parlement uitblijft, prins-regent George ziet zijn broer en zijn schoonzus liever gaan dan komen en probeert hun plannen te dwarsbomen. Toch zet Edward door. Zijn kind moet en zal op Britse bodem het levenslicht zien, omdat een waarzegger in Gibraltar hem ooit heeft gezegd dat het koning(in) zal worden.

Alexandrina Victoria

Op 24 mei 1819 bevalt Victoire in Kensington Palace van een flinke dochter. Het kind is op dat moment de virtuele troonopvolger, tenzij nog een zoon volgt, want volgens de wet zou die haasje-over springen. Tegen de gangbare gebruiken in besluit Victoire haar dochter zelf te zogen. Op die manier verkleint ze de kans op een nieuwe zwangerschap en een eventuele zoon.

(Video onder: curator Tracy Borman van Historic Royal Palaces over de bevalling van Victoire in Kensington Palace (YouTube, Engels))

Een (vereenvoudigd) overzicht van de nakomelingen van George III.

Hoewel prins-regent George peter van het meisje is, draagt hij haar geen warm hart toe. Bij de doopplechtigheid en de naamgeving gaat hij dwarsliggen: de namen die Edward en Victoire in gedachten hebben, keurt hij af. Ter plekke beslist hij dat het kind Alexandrina Victoria zal heten, een verwijzing naar de tsaar van Rusland en naar mama Victoire.

(Video onder: curator Deirdre Murphy van Historic Royal Palaces over de doopplechtigheid van Alexandrina Victoria (YouTube, Engels))

Zowel Alexandrina als Victoria is op dat moment een exotische naam in het Verenigd Koninkrijk, waar namen als Elizabeth en Charlotte meer courant zijn voor vrouwen van koninklijke afkomst. Voor prins-regent George is het evenwel uitgesloten dat de nieuwe prinses dezelfde naam als zijn overleden dochter zal dragen.

Victoria op 4-jarige leeftijd.

Leopold to the rescue

Alexandrina Victoria is nauwelijks acht maanden oud wanneer haar vader Edward overlijdt. Op slag is haar positie en die van haar moeder Victoire aan het Britse hof in gevaar: niemand bekommert zich om hun lot en al zeker niet prins-regent George. Hij ziet zijn schoonzus en zijn nichtje het liefst zo snel mogelijk naar Duitsland vertrekken.

Broer Leopold brengt redding. Sinds de dood van Charlotte Augusta kan hij rekenen op een royale toelage van liefst 50.000 pond en hij besluit zijn zus Victoire en zijn nichtje Alexandrina Victoria financieel te ondersteunen. Hij treft regelingen opdat ze in Kensington Palace kunnen blijven wonen en in 1825 krijgt hij het parlement zo ver om zijn zus een eigen toelage te geven.

Victoire, hertogin van Kent, samen met een piepjonge Victoria.

In de jaren die volgen blijft Leopold voortdurend aanwezig in de opvoeding van Alexandrina Victoria. Ze ontwikkelen een hechte band en schrijven elkaar hun leven lang duizenden brieven. Meer dan eens vraagt de prinses haar oom om raad en ze brengen elkaar geregeld een bezoek.

George IV en William IV

Ondertussen wisselen de ooms van Alexandrina Victoria langs vaderszijde elkaar af als koning van het Verenigd Koninkrijk. In 1820 sterft George III en neemt prins-regent George de fakkel formeel over als George IV. Wanneer hij in 1830 de pijp aan Maarten geeft, neemt zijn jongere broer William het van hem over als William IV. Het huwelijk waarin hij zich na de dood van Charlotte Augusta haastig heeft gestort, heeft geen kinderen opgeleverd. Alexandrina Victoria kan hierdoor niet langer aan haar lot ontsnappen: zij is nu de onbetwiste troonopvolger.

Koning William IV.

Die positie levert haar steeds meer aanzien op. Het Britse parlement kent haar en haar moeder, de hertogin van Kent, gaandeweg een grotere toelage toe, ook al omdat oom Leopold in 1831 de troon van België heeft aanvaard en het niet door de beugel kan dat een buitenlands staatshoofd de toekomstige koningin van het Verenigd Koninkrijk financieel blijft ondersteunen.

Tegelijk werpt het uitzicht op de kroon een groeiende schaduw op de relatie tussen Alexandrina Victoria en haar moeder. Ze wonen nog steeds samen in Kensington Palace, waar Victoire haar dochter zoveel mogelijk onder de knoet probeert te houden. Samen met haar vertrouweling John Conroy bedenkt ze hiervoor het zogenoemde "Kensington system", een geheel aan strikte huisregels en wetten die elk aspect van het leven van Alexandrina Victoria tot in het kleinste detail bepalen. De jonge prinses komt zelden buiten en heeft nauwelijks vrienden.

John Conroy.

Regency Act

De opzet van Victoire en Conroy is nauwelijks verholen: Alexandrina Victoria is minderjarig en indien William IV sterft, kunnen zij in haar plaats regeren. Met de Regency Act uit 1830 wordt de hertogin van Kent ook formeel als eventuele regent aangeduid.

Toch botert het nooit echt tussen haar en de koning. Hij vindt dat zijn schoonzus de nodige capaciteiten mist om het land te besturen, zij beschimpt voortdurend zijn onwettige kinderen die ook in Kensington Palace wonen. Bovendien heeft ze kamers in het paleis bezet die de koning voor zichzelf had gereserveerd.

In 1836 leidt de animositeit tot een publiek incident. Tijdens een diner verklaart William IV in de aanwezigheid van Victoire dat hij hoopt dat hij zal blijven leven tot Alexandrina Victoria meerderjarig is zodat een regentschap niet nodig is. Zijn wens komt uit: op 24 mei 1837 wordt zijn nichtje 18, minder dan een maand later, op 20 juni, sterft hij. 

Victoria als kersverse koningin in 1837.

Nog diezelfde dag besluit Alexandrina Victoria zich als koningin Victoria van het juk van haar moeder te bevrijden. Tot dan toe hadden ze altijd een slaapkamer gedeeld, maar de nieuwe vorstin laat haar bed meteen naar haar eigen vertrekken verhuizen. ’s Avonds weigert ze nog langer samen te dineren. De boodschap voor haar moeder is duidelijk: zij heeft het voortaan voor het zeggen. Zo mag de hertogin van Kent niet langer naar believen bij haar binnenstormen.

(Video onder: curator Lucy Worsley van Historic Royal Palaces over de jeugd van Victoria en de dag dat ze koningin werd (YouTube, Engels))

Albert von Saksen-Coburg

De nieuwe positie van koningin Victoria betekent dat ze moet verhuizen naar het kasteel van Windsor en naar Buckingham Palace. Oom Leopold moedigt haar aan om daar snel werk van te maken. Op die manier kan ze definitief met het "Kensington system" breken. Helaas verhuist haar moeder mee, onder meer omdat de koningin ongehuwd is.

Daarin komt in 1840 verandering wanneer koningin Victoria met Albert von Saksen-Coburg trouwt, haar volle neef. Niet langer gehinderd door sociale conventies, gooit de bruid haar moeder het huis uit. Victoire gaat in Frogmore House wonen, een statig huis op het domein van Windsor.

Afbeelding van het huwelijk van Victoria en Albert (1840).

Koningin Victoria is vrijwel meteen zwanger en onder invloed van haar nieuwe echtgenoot kalft haar woede af. Wanneer ze eind 1840 van haar eerste kind bevalt, nodigt ze haar moeder opnieuw in haar midden uit. De toenadering is succesvol, ook al omdat twistappel Conroy intussen in ballingschap op het Europese vasteland woont. De rest van haar leven is de hertogin van Kent een toegewijde grootmoeder en is de relatie met haar dochter warm en vol genegenheid.

Victoire, hertogin van Kent in 1861.

Infectie

In maart 1861 moet Victoire een operatie aan de arm ondergaan om een zweer te laten verwijderen. Ze loopt een zware infectie op en haar gezondheid gaat zienderogen achteruit. Op 15 maart verneemt koningin Victoria dat haar moeder niet lang meer te leven heeft. Samen met haar man Albert en hun dochter Alice reist ze meteen naar Frogmore House. Daar treft ze haar moeder in een coma. Ze sterft de volgende ochtend om 9.30 uur met haar dochter aan haar zijde. Ze is 74.

Koningin Victoria is zwaar aangeslagen door de dood van haar moeder. Op dat moment kan ze nog niet weten dat haar enkele maanden later zo mogelijk een nog groter verlies te wachten staat met de dood van Albert op 14 december. 

Stammoeder

De hertogin van Kent krijgt haar laatste rustplaats in een mausoleum dat haar dochter in het park rond het kasteel van Windsor voor haar laat bouwen. Vandaag is ze veeleer een vergeten figuur, hoewel ze de moeder was van een van de meest roemruchte telgen van de Britse monarchie.

Bovendien is ze door de huwelijkspolitiek die haar dochter met haar kinderen voerde de stammoeder van zowat elk Europees (ex-)koningshuis. Zo behoren Harald V van Noorwegen, Margrethe II van Denemarken, Carl XVI Gustaf van Zweden en Felipe VI van Spanje tot haar nakomelingen. Koning Filip dan weer niet.

Het mausoleum voor Victoire, hertogin van Kent.

Meer weten?

In 2011 publiceerde professor Gita Deneckere van de UGent "Leopold I. De eerste koning van Europa", een lijvige biografie over de eerste koning der Belgen en zijn familie. Op 3 september van dat jaar lichtte ze het werk toe in "Interne keuken" op Radio 1. Dat gesprek kan u hieronder herbeluisteren: