"Nationaliteit is een werkwoord": het arrest-Belkacem onder de loep

Vandaag nam het hof van beroep van Antwerpen de Belgische nationaliteit van Fouad Belkacem af. Waarom eigenlijk? Volstaat wangedrag van (nieuwe) Belgen om hen de status van Belg te ontnemen? Een arrest op de grens van politiek en recht.   

analyse
Dirk Leestmans
De auteur is journalist bij de themaredactie justitie van VRT NWS.

Op 6 oktober 2016 kreeg Fouad Belkacem in de gevangenis van Hasselt van de directeur te horen dat het openbaar ministerie een rechtszaak begonnen was om zijn Belgische nationaliteit af te nemen. Twee jaar later is het zo ver. 

Fouad Belkacem werd in 1982 in Rumst (in België dus) geboren. Omdat zijn ouders Marokkaans zijn, kreeg hij de Marokkaanse nationaliteit. Die nationaliteit heeft hij tot op de dag van vandaag nog steeds. 

In 1997 kreeg hij automatisch ook de Belgische nationaliteit omdat zijn moeder die kreeg. 

Een dubbele nationaliteit én een indrukwekkend strafblad

Fouad Belkacem heeft niet alleen een dubbele nationaliteit, hij heeft ook een indrukwekkend strafblad dat in totaal zo’n 7 bladzijden telt. De man is 27 keer veroordeeld door een politierechtbank en 9 keer door de correctionele rechtbank. De feiten gaan van diefstal met geweld over inbraken, opzettelijke slagen en verwondingen, bedreigingen, vernielingen, weerspannigheid, smaad, verkeersinbreuken, belaging van politici met racistisch oogmerk, aanzetten tot discriminatie, haat en geweld jegens niet-moslims op grond van hun geloof en, niet het minst, terrorisme. 

De misdrijven waaraan Fouad Belkacem zich schuldig maakte, laten aan duidelijkheid over het gedrag en de ingesteldheid weinig aan de verbeelding over

"De misdrijven waaraan Fouad Belkacem zich schuldig maakte, laten aan duidelijkheid over het gedrag en de ingesteldheid (…) weinig aan de verbeelding over", zo oordeelt de rechtbank. 

Fouad Belkacem zit momenteel een straf uit van 12 jaar en moet een boete betalen van 30.000 euro. 

De Belgische nationaliteitswetgeving laat toe de nationaliteit van Belgen af te nemen "indien zij ernstig tekortkomen aan hun verplichtingen als Belgisch burger". Heel de procedure draaide dus rond deze essentiële vraag: is Fouad Belkacem in die mate tekortgekomen aan zijn verplichtingen als burger dat hij zijn Belgische nationaliteit kwijtspeelt? 

Deze procedure is geen strafrechtelijke procedure maar een burgerrechtelijke. Het is in principe niet de bedoeling een bijkomende straf op te leggen, al komt het daar in de praktijk natuurlijk wel op neer. 

Nationaliteit werkt in twee richtingen

Nationaliteit werkt in de twee richtingen. Als je ze kan krijgen, kan je ze ook kwijtspelen, zo luidt de redenering. Méér nog, het Grondwettelijk Hof zei eerder zelfs dat de mogelijkheid tot vervallenverklaring van de nationaliteit moet dienen als compensatie voor het "ruimhartige" nationaliteitsrecht. En daarmee wordt bedoeld dat het met onze wetgeving al bij al gemakkelijk is de Belgische nationaliteit te krijgen. 

Het is dus een rechtbank die de wet "in eer en geweten" moet toepassen. En ook al is die wetgeving maatschappelijk controversieel, in het arrest wordt er fijntjes op gewezen dat het niet aan de rechtbank is om de opportuniteit van de wetgeving te beoordelen of een moreel waardeoordeel te vellen. 

De rechtbank is zich duidelijk goed bewust van die maatschappelijke geladenheid, want ze voegt er nog aan toe: "In andersluidend geval loert het gevaar van de zogenaamde gouvernement des juges om de hoek, waar de rechter (…) wetgeving herschrijft of buitenspel zet." En verder staat er ook nog: "Dat de wetgeving (…) een product is van symboolpolitiek en drijft op de tijdsgeest doet geen afbreuk aan voorgaande overwegingen."

Het gevaar van de zogenaamde gouvernement des juges loert om de hoek, waar de rechter (…) wetgeving herschrijft of buitenspel zet

De rechtbank volgt de gedachtegang van het sociaal contract. "Achterliggende redenering is dat wie de regels van het 'contrat social' van de samenleving waarin hij leeft, niet naleeft, uit die nationale gemeenschap kan worden gesloten." Eenvoudig gezegd: je bent lid van de club en je volgt de regels of je volgt de regels niet en dan ben je geen lid meer van de club. 

De rechters zeggen dat nationaliteit geen absoluut verworven recht is. Integendeel, wie de nationaliteit kreeg, maar zich onbehoorlijk gedraagt jegens de gemeenschap, kan de nationaliteit ook kwijtspelen. Met andere woorden, je hebt je als (nieuwe) burger te gedragen. 

"Nationaliteit is geen vodje papier"

En dan volgt in het arrest deze zin: "Deze verplichtingen zijn de waarden en normen die de Belgische samenleving schragen." Verderop leggen de rechters uit wat ze hiermee bedoelen. "Wie wil opgenomen blijven in de Natiestaat als Belgisch burger moet respect betonen voor de openbare orde, o.a. belichaamd in de strafwetten. Dit toont meteen ook aan dat de nationaliteit in de ogen van de wetgever meer dan een louter vodje papier is. Het vereist een blijvend engagement om het minimaal juridisch draagvlak van de samenleving te aanvaarden." 

Wie Belg is moet niet enkel de lusten, maar ook de lasten verbonden aan dit nationaal burgerschap dragen

Het rechten-en-plichtenverhaal wordt verderop in het arrest nog eens expliciet geformuleerd: "Achterliggende gedachte is dat wie Belg is niet enkel de lusten, maar ook de lasten verbonden aan dit nationaal burgerschap moet dragen." Naast rechten zijn er ook plichten en wie de plichten verzuimt, kan worden gesanctioneerd.

Dit gezegd zijnde, oordeelt de rechtbank in het concrete dossier van Fouad Belkacem. Het is duidelijk, zo schrijven ze, "dat zijn gedrag ernstige schade toebrengt aan de essentiële belangen van België".  En verderop staat: "Het kan moeilijk worden ontkend dat in hoofde van Fouad Belkacem sprake is van onvoldoende burgerschapsdeugd. De veroordelingen geven blijk van intolerantie, a-sociaal gedrag en een gebrek aan loyauteit t.a.v. de gemeenschap."

Kortom, omdat Fouad Belkacem "manifest blijk heeft gegeven niet bereid te zijn om aan de verplichtingen te voldoen die uit het Belgisch burgerschap voortvloeien", speelt hij die nationaliteit kwijt. 

De titel van een bekend boek over de liefde parafraserend, schrijven de rechters: "Nationaliteit is een werkwoord".