De eenzame uitvaart van Meneer S.

Begin november. Traditioneel een tijd om overleden familieleden en vrienden te herdenken, om een bezoek te brengen aan het kerkhof en bloemen te leggen bij een graf. Maar aan sommige graven zal niemand opdagen. Meer nog: sommige mensen worden eenzaam begraven, zonder familie, vrienden, buren of kennissen. Zo ook Meneer S. Wij woonden zijn eenzame uitvaart bij.

 Beluister hier de reportage uit "De Ochtend":

Project De Eenzame Uitvaart

Het socio-culturele project De Eenzame Uitvaart komt overgewaaid uit Nederland. Dichters namen er de taak op zich om eenzaam overledenen te eren met een gedicht, speciaal geschreven voor die persoon, geïnspireerd door dingen die belangrijk waren in zijn of haar leven. Zo is eenzaam dus niet helemaal eenzaam.

Sinds enkele jaren bestaat het concept ook in Antwerpen en Leuven. Meneer S. is de negentiende persoon die in Leuven een laatste groet wordt gebracht door een dichter. 

Peter Mangelschots coördineert De Eenzame Uitvaart in Leuven. “Meestal verwittigt de begrafenisondernemer mij, al kan het ook het OCMW of het rusthuis zijn. Zij geven de basisinformatie door, zoals de geboorte- en sterfdatum van de persoon. En dan gaan wij spreken met het rusthuispersoneel of de buren om het gedicht zo persoonlijk mogelijk te maken.”

Meer dan u zou denken

En dat doen ze vaker dan u zou denken. Het totaal aantal eenzame uitvaarten in Vlaanderen is niet gekend, maar dit Leuvense project heeft wel cijfers. In Leuven zijn er vier tot vijf eenzame uitvaarten per jaar, op een totaal van 838 overlijdens (cijfer Statbel, 2016). In Antwerpen staat de teller op 114 eenzame uitvaarten na bijna tien jaar tijd. Dat levert 114 unieke gedichten op, voorgelezen bij een graf waar amper mensen rond stonden. Meestal zijn de eenzaam overledenen oudere mensen, mensen zonder kinderen of wiens partner reeds overleden is. Het valt Mangelschots ook op dat het vaker mannen dan vrouwen zijn. In één uitzonderlijk geval schreef hij een gedicht voor een overleden baby, van amper twee weken oud.

Els Ronsmans, directrice van Woonzorgcentrum Booghuys (Zorg Leuven) waar Meneer S. verbleef, maakt wel vaker eenzame uitvaarten mee. Zij schat dat meer dan 10 procent van haar bewoners “helemaal alleen op de wereld” is. Soms zijn er nog familieleden, maar is het contact verbroken. En hoe kan je als zorgverlener dan weten wat voor een begrafenis die persoon wenste? Wat moet er gebeuren met persoonlijke spullen, zoals trouwboekjes en trouwringen? Het zijn moeilijke vragen waar het woonzorgcentrum regelmatig mee te maken krijgt.

Dat zorgpersoneel sterk betrokken is op de bewoners, was duidelijk op de begraafplaats. Twee verpleegkundigen waren bij de begrafenis van Meneer S. aanwezig. Mangelschots legt uit dat een eenzame begrafenis ook niet per definitie betekent dat iemand eenzaam geleefd heeft. “Als iemand lang in een rusthuis verblijft, valt het verenigingsleven weg, zijn er geen buren meer, zijn vrienden ook oud of al overleden. Als er dan geen familie is, rest er soms niemand om naar zo’n uitvaart te gaan. Terwijl die mensen bijvoorbeeld wel goede contacten hadden in het rusthuis, met personeel of medebewoners”.

Met zorg omspringen met onze doden

Waarom een gedicht schrijven voor iemand die overleden is? Kan je niet beter je tijd investeren in vereenzaamde mensen die nog in leven zijn? Het dichterscollectief staat regelmatig stil bij die vraag. Maar volgens Mangelschots voegt hun organisatie iets bijzonders toe aan het aanbod van de verschillende organisaties die werken rond eenzaamheid.

“Het is belangrijk dat er na een overlijden een ritueel in acht genomen wordt. Niemand zou willen dat er op zijn of haar eigen uitvaart niemand aanwezig is of dat de begrafenis volledig anoniem zou verlopen.” Het project De Eenzame Uitvaart geeft voor hem dan ook een belangrijk maatschappelijk signaal: tonen dat er met zorg omgesprongen wordt met onze doden. “Het kan een troost bieden binnen een maatschappij te weten dat zoiets gebeurt.”