Takeaway/Wikimedia Commons/CC BY-SA 3.0

Heeft Jacques Vermeire gelijk dat hij veel minder filet americain eet?

In de eerste aflevering van "Over Eten" zegt komiek Jacques Vermeire dat hij onlangs de strijd met darmkanker gewonnen heeft. Hij at vroeger veel filet americain, maar sindsdien veel minder, ook al was blijkbaar voeding bij hem niet de oorzaak van de kanker. Heeft hij daar gelijk in? Ja en neen, zo blijkt. Ja, want de Wereldgezondheidsorganisatie WHO heeft verwerkte vleeswaren en rood vlees op de lijst van kankerverwekkende stoffen gezet,  en americain valt (gedeeltelijk) onder de verwerkte vleeswaren en geheel onder rood vlees. En nee, want een reden om americain speciaal te viseren is er absoluut niet. 

Eind 2015 bracht de WHO een nieuw rapport uit waarin verwerkte vleeswaren op de lijst van kankerverwekkende stoffen werden geplaatst, in dezelfde categorie als plutonium, tabak en asbest. Rood vlees kwam in een categorie lager terecht. 

De categorieën van de WHO zeggen niets over de mate waarin een stof kankerverwekkend is, maar wel over de zekerheid waarmee bewezen is dat het zo is. De WHO beweert dus niet dat bereide vleeswaren even kankerverwekkend zijn als tabak, wel dat het even zeker is dat beide stoffen kankerverwekkend zijn. En bij rood vlees, dat het vermoedelijk zo is dat het kankerverwekkend is. 

50 gram verwerkte vleeswaren per dag eten verhoogt volgens de WHO de kans op darmkanker met 18 procent. Voor rood vlees zijn dergelijke cijfers er niet. De WHO wees erop dat rood vlees als bron van ijzer, zink en vitamine B12 ook een positieve invloed op de gezondheid heeft. En dus beval de WHO niet aan om rood vlees en verwerkte vleeswaren volledig op te geven, wel om ze met mate te eten, als onderdeel van een evenwichtig dieet. 

Nitraten, nitrieten en sulfiet

In de jaren 80 werden aan verwerkte vleeswaren veel nitraten en nitrieten toegevoegd, die in het lichaam omgezet kunnen worden in kankerverwekkende nitrosamines. Sindsdien zijn deze toevoegingen echter streng gereglementeerd en mogen nog maar kleine hoeveelheden gebruikt worden. Volgens een aantal studies is het verhoogd risico op kanker door verwerkte vleeswaren dan ook fel afgenomen. 

Aan filet americain werd daarnaast ook vaak sulfiet toegevoegd. Dat maskeerde zowel de kleur als de geur van bedorven vlees, zodat consumenten het risico liepen om ook niet al te verse americain nog op te eten. Sulfiet is niet kankerverwekkend, maar echter al lang verboden in americain.

Filet americain, verwerkt vlees of rood vlees?

Waarom filet americain speciaal viseren? Volgens gastro-enterologisch chirurg Yves Van Nieuwenhove van het UZ Gent zijn er geen studies die specifiek het verband tussen americain en darmkanker onderzocht hebben.

Hij ziet ook geen reden waarom americain een bijzonder positie zou innemen, zo zei hij aan onze redactie.  Wel is het zo dat americain zowel onder de bereide vleeswaren als onder rood vlees valt. Dat is ook zo voor bijvoorbeeld ham, filet d'anvers en tal van andere vleeswaren.

In het geval van americain is er zelfs nog twijfel dat het wel strikt om verwerkte vleeswaren gaat: de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, zeg maar de tegenhanger van ons FAVV, klasseert filet americain als "bereide vleeswaren" als het gaat om de microbiologische criteria, maar als een "vers vleesproduct" voor wat de additieven en de bewaartemperatuur betreft. En dat is niet het geval voor ham, filet d'anvers en tal van andere verwerkte vleeswaren.

Darmkanker in Cambodja

Hoewel het duidelijk is dat er een causaal verband bestaat -het eten van veel verwerkte vleeswaren verhoogt de kans op darmkanker- is de oorzaak niet bekend, zegt professor Van Nieuwenhove. We weten met andere woorden dus niet hoe het komt dat de kans verhoogt, we weten niet hoe bereide vleeswaren precies kanker kunnen veroorzaken. 

Er zijn nog wel wat onduidelijkheden. Zo werd vroeger gezegd dat darmkankers een westers probleem waren. Van Nieuwenhove werkt in Cambodja mee aan een referentiecentrum voor gastro-intestinale kankers, en ook daar bleek er toch een probleem te zijn. 

De verwachting was dat er in Cambodja niet veel darmkankers zouden voorkomen, omdat de consumptie van rood vlees daar eerder beperkt is. Nu blijkt dat dat vooral kwam omdat er minder naar gekeken werd. In cijfers van het referentiecentrum zie je dat in Cambodja darmkankers al veel voorkomen vanaf 40 jaar, terwijl dat in het Westen vooral bij oudere mensen vanaf 60 jaar het geval is.

Hoe veroorzaakt bereid vlees darmkanker? Onbekend

De reden daarvoor is ook niet bekend, zegt professor Van Nieuwenhove. Er wordt gedacht aan andere oorzaken dan rood vlees: bestrijdingsmiddelen in de landbouw, of een laat gevolg van de Vietnam-oorlog, waarbij de Amerikanen het oosten van Cambodja besproeiden met het ontbladeringsmiddel Agent Orange, waarin ook sporen zaten van een zeer giftig en kankerverwekkend dioxine.  

Zekerheid daarover is er evenwel niet, en dus ook niet over hoe bereide vleeswaren darmkanker kunnen veroorzaken. Een ding lijkt echter wel vast te staan: filet americain speelt daarin geen hoofdrol of zelfs geen bijzondere rol.