Team Vranckx over "Voor de zonden van de vaders": "De kinderen zijn onschuldig. Dat was onze bottomline"

Wanneer morgen de eerste aflevering van "Voor de zonden van de vaders" uitgezonden wordt, zal dat het orgelpunt zijn na een bijzonder intensief jaar voor Rudi Vranckx en zijn team. Regisseur Joris Vermost, redacteur Jan Vleugels en Vranckx over een jaar als een rollercoaster, over twijfel en journalistieke afstand en de kunst van het doorzetten. 

Vranckx: "Een jaar lang hebben we erover moeten waken dat we niet opgezogen werden door een emotioneel gat. Een programma als dit kan je enkel maken als je je empathisch en toegankelijk opstelt, met respect voor het verdriet, de schaamte en de wanhoop van die moeders. Tegelijk moet je je kritische zin en de morele afstand van de reportagemaker bewaren."

Vermost: "Dit gaat wel over leven en dood. Het is geen spelletje. Met één fout kan je een heel leven verwoesten."

Hectoliters materiaal

Vranckx: "Het is allemaal begonnen met onze documentaire "Mijn jihad". Toen hebben twee grootmoeders ons verteld over de schaamte en schande die ze voelden omdat hun kind vertrokken was naar Syrië. Dat contact is gegroeid naarmate het slechter ging met het ‘kalifaat’, en dus ook met hun zonen die daar zaten."

Vranckx aan tafel met enkele van de grootmoeders.

Vermost: "Die menselijke verhalen hebben we gezocht. We wilden zo veel mogelijk draaien bij elke stap die de grootmoeders zetten. Je moet maar eens vragen aan onze monteur Jochen hoeveel hectoliter aan materiaal dat heeft opgeleverd. (lacht) Wanneer je begint aan zo’n reeks, weet je wat dat wil zeggen: dat je elke dag opnieuw met een wit blad begint. Elke dag kan het fout gaan."

Vertrouwen

Vranckx: "Je bouwt ook een vertrouwensrelatie op met die grootmoeders. Je kruipt mee op die rollercoaster van emoties, met al zijn hoogtepunten en dieptepunten, de euforie en de depressie. Zeer begrijpelijk uiteraard, het zijn hun eigen kleinkinderen en kinderen die dit overkomt. Maar het sloopt je wel. Soms haakten ze plots af, omdat ze eronderdoor gegaan waren."

Vleugels: "Een heel jaar lang is het zo gegaan: nu eens wel, dan weer niet."

Vranckx: "Dan sta je daar na een half jaar met lege handen. Maar dat hoort ook bij die vertrouwensrelatie die je opbouwt."

Vermost: "Een van de grootmoeders wilde eerst niet eens in beeld komen, maar we zijn toch blijven filmen omdat haar verhaal interessant was. Ik zei haar: vertrouw ons, we zullen nooit iets op antenne gooien voor we dat samen besproken hebben. Een jaar later hebben we haar als eerste de montage getoond. Na de tweede aflevering eiste ze niet alleen dat we haar in de reeks zouden houden, maar ook dat we haar echte naam zouden gebruiken. Zo fier was ze. We moeten die stap dus durven zetten."

Ik ken perfect de andere kant van het verhaal. Ik heb drie jaar van mijn leven doorgebracht met de horror van IS
Rudi Vranckx

Vranckx: "Je moet die mensen respecteren in al hun schaamte en in hun verdriet. Je moet het er niet mee eens zijn, maar je moet ze wel respecteren."

Stockholmsyndroom

Vleugels: "Bij veel van de grootmoeders kreeg ik het gevoel dat ze ook gewoon blij zijn dat er eindelijk iemand naar hen luistert."

Vermost: "Je doet aan een soort van eerstelijnshulp."

Vleugels: "Het is bijna sociaal werk. Die grootmoeders vertelden ons zo veel. Velen weten gewoon niet waar ze naartoe moeten met hun verhaal: naar de politiek? Of naar de politie? Tegelijk blijft het hun waarheid natuurlijk, die wij registreren. Maar dat is nog iets anders dan de waarheid. Wat weten de grootouders zelf? Wat vertrouwen ze jou wel toe en wat niet? De kleinkinderen zijn per definitie onschuldig, maar de dochters hebben natuurlijk wel zelf de keuze gemaakt om af te reizen. Wat ze daar echt gedaan hebben of welke rol ze daar speelden, weten we misschien nooit."

In Mosul worden de lijken geruimd.

Vranckx: "Je moet er vooral over waken dat je geen stockholmsyndroom krijgt, en je deel gaat voelen van hen. Je moet jezelf goed voorhouden wat er in Syrië en Irak allemaal gebeurd is. Kijk, ik ken perfect de andere kant van het verhaal. Niemand zal me verwijten dat ik naïef ben of een terroristenlover ben. Ik heb verdomme drie jaar van mijn leven doorgebracht door de horror van IS en de strijd tegen hen in beeld te brengen. Ik voel me daar dus misschien nog net iets comfortabeler in. Bovendien heb ik mezelf ook een iets andere rol aangemeten: het waren toch vooral Joris en Jan die dagelijks contact onderhielden met de grootouders. Dat maakte dat ik nog iets meer afstand kon creëren."

Vermost: "Kijk, met sommige mensen zijn we bewust niet doorgegaan. En bij momenten van twijfel hadden we een leidraad: de kinderen zijn onschuldig. Dat is de kern van deze documentaire, en om hen draait het. Van de grootouders mag je nooit uitgaan dat je ze echt kent."

Vleugels: "Nooit. Of zelfs maar ervan uitgaan dat wat ze je vertellen, de diepste waarheid is."

Vermost: "Maar één ding staat vast: de kinderen zijn onschuldig."

Geluk dwing je af

Vleugels: "Eigenlijk is alles veranderd toen we de Belgische kleinkinderen vonden in de vluchtelingenkampen in Syrië. Toen wisten we dat het goed zat. We zijn blijven volhouden, hebben nooit opgegeven, ook niet op momenten van twijfel. Want je weet het uiteindelijk nooit."

Vermost: "Geluk dwing je af, zou een voetbalcommentator zeggen."(grinnikt)

Vranckx en zijn team vonden de kinderen uiteindelijk in het kamp Al-Roj.

Vranckx: "Het is natuurlijk niet alleen een kwestie van geluk, maar ook van ervaring. We hebben niet alleen in de grootouders geïnvesteerd, maar ook in de regio – al twintig jaar lang. Je moet in die wereld rondgedwaald hebben. Zonder de juiste connecties is er gewoon geen sprake van dat je die kampen binnenraakt."

Vleugels: "Toen we die ochtend op VRT het bericht kregen dat ze in de vluchtelingenkampen waren… wow. Een hele dag lang wisten we van niets, terwijl zij daar aan het werk waren. En ’s avonds hoor je dan dat er nog méér kinderen zaten in een ander kamp, en dat ze daar de volgende ochtend naartoe zouden gaan. Dat was cruciaal voor het hele verhaal."

Beslissing

Vleugels: "De overheid heeft altijd volgehouden dat ze niet wisten waar die kinderen zaten. Wel, doordat Rudi, Joris en de ploeg die Belgische kinderen op beeld hebben kunnen vastleggen, konden ze zeggen: voilà, hier zijn ze. Nu is het aan u."

Vranckx: "Toen beseften we dat we iets aan het doen waren wat niemand anders in ons land deed, met informatie die niemand anders had. Er zal met de uitzending van "Voor de zonden van de vaders" wel weer een heel debat oplaaien over de vraag of we dat al dan niet moeten brengen. Dat het een schande is dat we dat doen. Whatever. Het is onze taak als journalist."

Vleugels: "Je doet het niet om populair mee te worden."

Vranckx: "Je brengt zaken onder de aandacht die anders niet belicht worden, of zelfs ontweken worden. Die licht je uit. En dan is het aan de maatschappij, in alle objectiviteit en volwassenheid, om een beslissing te nemen."

De eerste aflevering van "Voor de zonden van de vaders" wordt dinsdag om 21.20 uur uitgezonden op Canvas. De reeks "IS in het vizier", waarin Vranckx sprak met de slachtoffers van het terreurregime van IS, is integraal te bekijken op VRT NU.

VIDEO: Rudi Vranckx geeft in "Het journaal" uitleg over "Voor de zonden van de vaders"

Video player inladen ...