Wordt het bijna onmogelijk om nog een federale regering te vormen? 

"Het wordt bijna onmogelijk om in 2019 nog een federale coalitie te vormen, hoorde je de voorbije weken soms zeggen." Klopt dat wel? Professor Bart Maddens zoekt het uit.

opinie
BELGA/VERGULT
Bart Maddens
Bart Maddens doceert politieke wetenschappen in Leuven. Hij volgt de communautaire discussies op de voet.

De provincies zijn niet helemaal nutteloos.  Ze hebben nog één belangrijke functie.  In tijden waarin verkiezingen steeds schaarser worden levert de provinciale stembusgang ons een accuraat beeld van de politieke krachtverhoudingen. Zeker, het resultaat daarvan wordt voor een stuk besmet door de gemeenteraadsverkiezingen. Maar toch is dit electorale snapshot oneindig veel betrouwbaarder en preciezer dan eender welke opiniepeiling.

Op basis daarvan kun je bijna exact de zetelverdeling berekenen voor de verschillende parlementen. Reken maar dat die simulaties grondig worden bestudeerd door de partijstrategen. Het wordt bijna onmogelijk om in 2019 nog een federale coalitie te vormen, hoorde je de voorbije weken soms zeggen.

Maar is dat wel zo? Zou het in 2019 echt tot een finale blokkering kunnen komen, met een confederale ‘big bang’ tot gevolg? Dat lijkt mij eerlijk gezegd nogal twijfelachtig. Men vergeet vaak dat het vandaag veel gemakkelijker is om een federale regering te vormen dan pakweg twintig jaar geleden. 

Zou het in 2019 echt tot een finale blokkering kunnen komen, met een confederale ‘big bang’ tot gevolg? 

Toen ging men er nog als vanzelfsprekend van uit dat een regering een meerderheid moest hebben in beide taalgroepen.  Er waren zelfs constitutionalisten die vonden dat de grondwet dit voorschrijft. In zijn handboek grondwettelijk recht van 2000 beweerde Francis Delpérée met veel stelligheid dat de koning nooit een regering kan benoemen die niet in elke taalgroep een meerderheid heeft.

Vandaag weten we dat dit onzin is. Op 30 december 2008 benoemde koning Albert probleemloos Herman Van Rompuy tot premier. Doordat het kartel CD&V/N-VA een paar maanden voordien uiteen was gevallen had de regering Van Rompuy geen meerderheid langs Vlaamse kant. 

Het was Guy Verhofstadt die eind 2007 al de deur op een kier had gezet naar communautair onevenwichtige regeringen. Het kartel CD&V/N-VA van Yves Leterme dacht toen incontournable te zijn. Maar formateur Verhofstadt probeerde in eerste instantie een paarsgroene regering op de been te brengen, ook al had die bij lange geen meerderheid in Vlaanderen. Dat gebruikte hij als breekijzer om CD&V/N-VA een regering zonder staatshervorming te doen slikken.

De deur naar onevenwichtige regeringen staat wagenwijd open.   

Sinds eind 2008 zijn we nooit meer bestuurd door een regering die steunt op een meerderheid in elke taalgroep. De regering Di Rupo, vanaf eind 2011, had opnieuw geen meerderheid langs Vlaamse kant. De huidige regering Michel heeft er geen langs Franstalige kant. In 2008 en 2011 scheelde het niet zo veel. Maar de regering Michel komt zo maar liefst 12 zetels tekort in de Franse taalgroep. Sindsdien staat de deur naar onevenwichtige regeringen wagenwijd open.   

De partijen hebben op die manier veel meer vrijheidsgraden om een federale regering te maken.  De simulaties op basis van de provincieraadsverkiezingen wijzen bijvoorbeeld uit dat je een paarsgroene federale regering zou kunnen vormen, met in totaal 81 zetels. Of een klassieke tripartite, met 84 zetels. Of een centrumlinkse regenboogcoalitie, met 77 zetels. Dat is allemaal perfect mogelijk. Klein detail : al die coalities hebben geen meerderheid langs Vlaamse kant. 

In 2014 waren het de Vlamingen die de deur naar eenzijdige coalities wijd open hebben geduwd en er triomfantelijk door zijn gestapt. Volgend jaar zouden het wel eens de Franstaligen kunnen zijn die langs de andere kant door die deur zullen stappen.    

De N-VA buitenspel zetten zal wel veel moeilijker zijn op Vlaams niveau. De drie genoemde federale coalities hebben geen meerderheid in het Vlaams Parlement. Hier zal men echt een monstercoalitie met minstens vier partijen moeten vormen om de N-VA in de oppositie te duwen. 

De N-VA buitenspel zetten zal wel veel moeilijker zijn op Vlaams niveau.

Maar ook wat dat betreft zijn er vandaag meer vrijheidsgraden dan vroeger.  Ooit vreesde men dat verschillende coalities op federaal en regionaal niveau zouden leiden tot instabiliteit. In 2009 bleek het echter geen probleem om N-VA en SP.a op te nemen in de Vlaamse regering, ook al maakten die geen deel uit van de federale regering. En in 2014 verlegde men de grenzen nog verder. 

Er werden extreem verschillende coalities gevormd: een centrumrechtse regering op federaal niveau en een linkse regering in het Waals Gewest, met geen enkele partij die een brugfunctie kon vervullen tussen die twee niveaus.  Alhoewel dit tot behoorlijk wat fricties heeft geleid, is de gevreesde institutionele blokkering toch uitgebleven. Ook daarom zijn een Vlaamse regering mét de N-VA en een federale zonder perfect denkbaar.

 Een Vlaamse regering mét de N-VA en een federale zonder de partij is perfect denkbaar.

Nog iets anders: lange tijd was het ondenkbaar dat de ene helft van een traditionele partijfamilie wel in de federale regering stapte, en de andere niet.  Met dit ‘samen uit, samen thuis’-principe werd echter gebroken eind 2007: de PS trad wel toe tot de federale coalitie, maar de sp.a niet. Vandaag maakt CD&V wel deel uit van de regering Michel, maar cdH niet. En gaandeweg is iedereen dat de normaalste zaak van de wereld gaan vinden.

Door dit alles is het aantal mogelijke uitkomsten van de regeringsvorming veel groter geworden dan vroeger. Het wordt stilaan onbegonnen werk om de mogelijke combinaties voor de coalities op de verschillende niveaus op te lijsten. In 2014 heeft het gezamenlijke vernuft van analisten, journalisten en politicologen de regeringsvorming niet kunnen voorspellen.   Wedden dat het volgend jaar weer zo zal zijn ?     

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.