Samuel de Vriendt - Kerstnacht aan de Ijzer (1930)

Expo in Leuven stelt moeilijke vraag: preekt godsdienst oorlog of vrede?

100 jaar na Wapenstilstand onderzoekt museum Parcum in Leuven de innige band tussen godsdienst, oorlog én vrede. Vroeger en nu, van de kruistochten tot IS.

Op 11 november 2018 wordt de nieuwe Vredesbeiaard van de Abdij van Park ingeluid, een initiatief van Leuven en Neuss, twee steden die een eeuw geleden in vijandelijke kampen zaten. Bij die gelegenheid presenteert museum Parcum de tentoonstelling “Religie-Helend-Verdelend”.

"Gott mit uns", "Allahu akbar": er is en wordt nog steeds slag geleverd met God als bondgenoot, drijfveer of excuus. De tentoonstelling opent met een Duitse pinhelm en een Engelse pet uit de Eerste Wereldoorlog. “Dieu et mon droit” was de slogan aan Engelse kant, “Mit Gott für König und Vaterland” moest de Duitse soldaten een hart onder de riem steken. 

De Eerste Wereldoorlog was nochtans geen godsdienstconflict. Het is wel het vertrekpunt van deze tentoonstelling, met bijvoorbeeld de gewijde sfeer van de korte kerstbestanden aan het front. Of met artefacten uit de loopgraven: van een draagbaar altaar over gelukspoppetjes tot een obus waarin een soldaat - veel te ver van huis - een moskee kerfde.  

Moeilijke vragen

De kern van nagenoeg alle religies is vrede, maar toch worden ontelbare oorlogen gevoerd in naam van God. Religies verdelen én verzoenen. De discussie of geweld inherent is aan godsdienst laait geregeld op en is geenszins beslecht.

Parcum noemt zich een “dialoogmuseum” en gaat op zoek naar overeenkomsten. “Daarbij roepen we vragen op, maar we geven geen sluitende antwoorden,” zegt curator Liesbet Kusters. Het is namelijk de bedoeling dat de vragen doorwerken en de bezoekers aan het denken zetten. Parcum heeft wel lef als klein museum om dit mega-thema - zij het in vogelvlucht - aan te snijden, met artistieke voorbeelden van vroeger en nu.

Kruis

Godsdienstoorlogen waren geliefde onderwerpen in de kunst. Neem nu het precieuze 16e-eeuwse retabel uit Zoutleeuw met daarop een Romeinse veldslag. Keizer Constantijn kreeg een visioen van een kruis en zijn soldaten schilderden dat op hun schilden of vlaggen. Het werkte: ze wonnen. Een van de vroegste voorbeelden van het gebruik van religie als oorlogswapen.

Interessant ook om te zien hoe andersgelovigen steevast als losers worden afgebeeld. Op een 16e-eeuws paneel uit het Begijnhof van Gent staan “Mahomet” en Luther in een kraampje: “Comt al by. En Coopt my”. De afvalligen komen helaas niet in aanmerking om een slokje mee te drinken van het bloed van Christus uit de Fontein van het Leven.  

Beeldenstormers

Niet enkel het creëren, ook het vernietigen van kunst is soms door religieuze motieven ingegeven. Het erfgoed van de vijand kapotmaken is een beproefd recept om die vijand in de ziel te treffen. Het jaar 1566 bij ons - de beeldenstorm door de protestanten - ligt in de vorm van brokstukken van heiligenbeelden in Leuven. Van heel recente datum is de vreselijke destructie van antiek erfgoed door Islamitische Staat in Syrië of Irak. Met pneumatische hamers godbetert.

De Iraaks-Amerikaanse kunstenaar Michael Rakowitz reconstrueert vernielde beelden, en hij gebruikt daar afvalmateriaal voor, wat weer verwijst naar vluchtelingen. In Leuven toont hij een zittende mannelijke figuur, gemaakt van kranten uit het Midden-Oosten. Rakowitz heeft onlangs ook een monumentaal beeld geïnstalleerd op de beroemde “vierde sokkel” op Trafalgar Square in Londen: een Perzische stier, gemaakt uit verpakkingen van dadels.

Er is nog meer hedendaagse kunst te zien in Parcum, in de vorm van video-installaties. De Israëlische Yael Bartana toont een videowand met projectie aan twee kanten: enerzijds een zionistische propagandafilm uit de jaren 30 en anderzijds beelden van het heropbouwen van Palestijnse woningen in door Israël bezet gebied. Dezelfde beelden van bouwwerven, de ene kant zwart-wit, de andere in kleur. De klank van beide films loopt door elkaar heen. Bartana's films gaan over identiteit, nationaal bewustzijn, geheugen.   

De kruistochten uit het standpunt van "de slechterik"

Op de zolder van Parcum loopt een film van de Egyptenaar Wael Shawky, waarin hij de Arabische kant van de kruistochten vertelt, duidelijk geïnspireerd op het verhelderende boek “Rovers, christenhonden, vrouwenschenners” van de Libanese schrijver Amin Maalouf. Wael Shawky gebruikt hiervoor stokoude marionetten. Dat je de touwtjes ziet, doet uiteraard nadenken over wie er bij dergelijke godsdienstconflicten aan die touwtjes trekt.  

Video player inladen ...

Een zeldzaam voorbeeld van verdraagzaamheid, precies ten tijde van de kruistochten, zit in een houten zuiltje, fijn gesculpteerd rond het jaar 1700. Er staan scènes uit het leven van Franciscus van Assisi op. Niet alleen met de dieren wist deze man zich goed te verstaan, maar hij hield ook een open dialoog met sultan al-Kamil in Egypte, te midden van de "botsing der beschavingen". "Geen van hen beide vond het nodig de andere een kopje kleiner te maken," merkt religiekenner Jonas Slaats fijntjes op. Ze waren "mannen van vrede" tussen een hoop "mannen van oorlog".

Nog dit: hebt u op de schoorsteenmantel nog zo’n oud, gipsen Jezusbeeld met een stralend hart staan? De devotie vlamde op in de Eerste Wereldoorlog, op aansturen van kardinaal Mercier. Na de Wapenstilstand werden vele duizenden van die “Heilige Harten” gemaakt. 

Religie - Helend – Verdelend” loopt tot en met 10 maart in Parcum, Abdij van Park, Leuven.