De zussen van de koning: Charlotte, van keizerin van Mexico tot krankzinnige kluizenaar

Deze krokusvakantie zet VRT NWS de zussen van de eerste drie koningen der Belgen in de schijnwerper. Het waren vaak vrouwen in de schaduw, maar toch hebben ze meer dan eens hun stempel op de geschiedenis gedrukt. Vandaag ligt de focus op Charlotte, de zus van Leopold II.

Helaas, het is een meisje: die gedachte flitst koning Leopold I op 7 juni 1840 door het hoofd bij de geboorte van zijn vierde kind samen met koningin Louise-Marie.

Hun eerste kind Louis-Philippe was al op jonge leeftijd gestorven. Daarna volgden met Leopold en Philips twee zonen die wél in leven zijn gebleven, maar dat volstaat voor de koning niet om zijn prille monarchie veilig te stellen.

Een vierde zoon was de kers op de taart geweest, maar het blijkt een dochter. Ze krijgt de naam Charlotte, dezelfde als de eerste vrouw van de koning, die in het kraambed was gestorven.

De stamboom van Charlotte.

"Maar" een prinses

Lang duurt de ontgoocheling van Leopold I niet, want in geen tijd ontpopt Charlotte zich tot zijn lieveling. Het prinsesje is hartelijk, gezond en mooi én ze blijkt ook bijzonder intelligent. Ze krijgt hetzelfde strenge onderwijs als haar broers Leopold en Philips, maar ze steekt hen moeiteloos voorbij op vlak van kennis en schoolresultaten.

Al snel weet ze zich vlot in het Frans, het Engels en het Duits uit te drukken. Zijn leven lang zal Leopold I betreuren dat ze "maar" een prinses is, omdat ze het met haar talenten als kind van haar tijd als prins veel verder had kunnen schoppen.

Kroonprins Leopold, prins Philips en prinses Charlotte. Mary Evans Picture Library

Wees

In 1850 komt abrupt een einde aan de onschuldige kinderjaren van Charlotte. Op 26 augustus sterft Louis-Philippe, haar grootvader langs moederskant en ex-koning van Frankrijk, die in ballingschap in het Verenigd Koninkrijk woont. Veel erger is de dood van Louise-Marie zelf op 11 oktober. Charlotte is amper 10 en heeft geen moeder meer. 

Op haar sterfbed vraagt Louise-Marie haar hartsvriendin gravin d’Hulst de zorg voor Charlotte op zich te nemen. Onder meer door d’Hulst maakt de prinses in de jaren die volgen kennis met mystieke en esoterische stromingen, in die tijd een hippe bezigheid voor vrouwen in de hoogste kringen. Ook religie speelt een belangrijke rol in het leven van Charlotte. Ze plooit zich op zichzelf terug en verzinkt soms in melancholische buien.

Charlotte.

Pedro versus Max

Op het internationale toneel begint zich stilaan de kwestie van een geschikte bruidegom voor Charlotte op te dringen, zeker nadat haar broer Leopold in 1853 met aartshertogin Maria Hendrika van Oostenrijk is getrouwd. Charlotte is een gegeerde partij: ze is lang niet onbemiddeld, ze is een van de mooiste prinsessen van het moment en ze is voor meer dan één koningshuis van strategisch belang.

Twee kandidaten komen bovendrijven: koning Pedro V van Portugal en aartshertog Maximiliaan (Max), de jongere broer van keizer Frans Jozef van Oostenrijk. Voor koningin Victoria van het Verenigd Koninkrijk is de keuze zonneklaar: ze wil dat haar nichtje Charlotte met Pedro trouwt. Dat zou van haar een koningin maken. Keerzijde van de medaille is dat Pedro slechts op een bescheiden fortuin kan bogen en dat het Iberisch schiereiland niet bepaald een baken van stabiliteit is.

Pedro V van Portugal.

"Erg slim"

Uiteindelijk kiest Charlotte voor Max. In het voorjaar van 1856 ziet hij haar een eerste keer in Brussel, waar hij halt houdt tijdens een tournee langs Europese hoofdsteden. In brieven aan zijn jongere broer Karel Ludwig schrijft hij dat ze hem bevalt, onder meer omdat ze kleiner is dan hij. Tegelijk vermeldt hij bezorgd dat ze "erg slim" is, maar dat hij daarmee wel zal leren leven.

In oktober 1856 doet Max Charlotte officieel een huwelijksaanzoek. Ze trouwen op 27 juli 1857 in het koninklijk paleis in Brussel. Zij is net 17, hij 25. De bruidsjurk van Charlotte is gemaakt van kant en kost 12.000 Belgische frank. Een volleerd kantklosser verdient op dat moment zowat 20 centiem per dag, goed voor één roggebrood.

Charlotte en Max.

Lombardije-Venetië

Het huwelijk van Charlotte en Max lijkt in eerste instantie een succes. Op aandringen van Leopold I benoemt keizer Frans Jozef zijn jongere broer tot gouverneur-generaal van Lombardije-Venetië, een koninkrijk dat op het Congres van Wenen in 1815 is gecreëerd en sindsdien in een personele unie met Oostenrijk is verbonden. 

Het bruidspaar neemt zijn intrek in het kasteel van Monza in de buurt van Milaan, naast Venetië de grootste stad van het koninkrijk. Max leeft op grote voet en organiseert tal van luxueuze etentjes en feestjes. Tegelijk voert hij een liberaal bewind dat de gewone burgers weten te appreciëren. Dat neemt niet weg dat de Risorgimento of de Italiaanse eenmaking volop in beweging is en veel krachten in de samenleving niets van de Oostenrijkse heerschappij moeten weten.

Max en Charlotte.

Miramar

Max toont zich te weinig een gedegen leider en verblijft regelmatig in Wenen. Tegen het voorjaar van 1859 is zijn positie als gouverneur-generaal onhoudbaar. Om veiligheidsredenen stuurt hij Charlotte naar het kasteel van Miramar vlak bij Triëst, een sprookjesachtig gebouw dat hij voor zichzelf heeft laten optrekken. Op 21 april 1859 ontheft Frans Jozef zijn broer uit zijn functie, nog datzelfde jaar moet Oostenrijk Lombardije aan Italië afstaan.

(Video onder: Evy Gruyaert brengt een bezoek aan het kasteel van Miramar in "Vlaanderen vakantieland" van 7 februari 2004)

Video player inladen...

Het leven van Max lijkt een grote mislukking. Het territorium waarover hij het bewind voerde, is grotendeels verloren. Hierdoor is hij in Wenen in ongenade gevallen. Frans Jozef weigert hem en Charlotte de titel van koning en koningin in restgebied Venetië.

Max en Charlotte trekken zich terug in Miramar. Max begint steeds meer te reizen, terwijl hij Charlotte thuis achterlaat. Hun huwelijk raakt in het slop en Max heeft verschillende affaires. Wanneer hij zijn vrouw met een soa besmet, betekent dat het einde van hun seksuele betrekkingen. Nooit zullen ze kinderen krijgen. Toch blijft Charlotte aan de zijde van haar man staan. Zeker wat staatszaken betreft, vormen ze nog altijd een stevig team. Een team dat op zoek is naar een nieuwe uitdaging.

Charlotte verwelkomt keizerin Elisabeth (Sissi) in Miramar in 1861 (schilderij van Cesare Dell'Acqua)

Mexico

Die uitdaging dient zich in de vroege jaren 1860 aan in de vorm van een avontuur in Mexico. Dat land sleept zich sinds de onafhankelijkheids­verklaring in 1810 al de hele eeuw van politieke crisis naar politieke crisis. Die gaan gepaard met staatsgrepen en burgeroorlogen waarbij twee machtsblokken afwisselend de bovenhand halen: de conservatieven met de steun van de machtige clerus enerzijds, en de liberalen en republikeinen anderzijds.

In 1861 komt de liberaal Benito Juárez aan de macht als president. Hij voert verschillende verregaande hervormingen door, confisqueert alle bezittingen van de Katholieke Kerk en weigert nog langer buitenlandse schulden terug te betalen. Vooral dat laatste is de grootmachten in Europa een doorn in het oog, omdat zij eerdere regeringen in Mexico fortuinen hebben geleend.

Benito Juárez.

Napoleon III

Een reactie in Europa blijft niet uit. In Parijs zit Napoleon III intussen als keizer op de troon en hij neemt het voortouw. In 1862 stuurt hij zijn soldaten naar Mexico om orde op zaken te stellen. Ze weten Juárez en zijn regering van de macht te verdrijven en grote delen van het grondgebied te veroveren, tot grote vreugde van de conservatieven en de Kerk.

Diezelfde conservatieven willen van Mexico een keizerrijk maken en Napoleon III ziet zijn kans schoon. Als hij een vertrouweling als keizer naar voren schuift, kan hij hem als een marionet bedienen. Op die manier kan hij bijvoorbeeld zijn leningen terugvorderen. Bovendien creëert hij zo een machtig rooms-katholiek blok als tegengewicht voor de overwegend protestantse Verenigde Staten in het noorden (die op dat moment zelf een burgeroorlog uitvechten).

Napoleon III.

"L'archidupe"

Het oog van Napoleon III valt al snel op Max en Charlotte. Zij voelen zich meteen gevleid, ook al omdat Mexico hen opnieuw een doel in het leven zou geven. Toch twijfelen ze, vooral Max. Hij weet dat de situatie in Mexico uiterst precair blijft en stelt een resem voorwaarden. Zo wil hij de kroon enkel aanvaarden als het volk hem ook echt als keizer wil. In allerijl zet Napoleon III daarom een soort volksraadpleging op poten die moet aantonen dat dit wel degelijk het geval is.

Napoleon III blijft Max masseren. Hij belooft hem militaire steun om een keizerrijk uit te bouwen en stelt de situatie ter plekke rooskleurig voor, té rooskleurig. Zo zijn de troepen van Juárez nog lang niet definitief verslagen. Napoleon III beseft maar al te goed hoe hachelijk het plan is. Veel later zal hij zich laten ontvallen dat hij de kroon van Mexico zelf nooit had aanvaard. Ook de pers heeft grote twijfels bij de slaagkansen van Max en bedenkt voor hem de bijnaam "l'archidupe".

Orde en beschaving

Na lang twijfelen gaat Max uiteindelijk overstag en aanvaardt hij de kroon van Mexico. Charlotte is in de wolken. Als frisse twintiger deelt ze de megalomane trekjes van haar broer Leopold en het vooruitzicht orde en beschaving te brengen in een land aan de andere kant van de Atlantische Oceaan vervult haar van opwinding en trots.

In Wenen maakt Frans Jozef van de gelegenheid gebruik om zijn broer een loer te draaien: meteen nadat Max heeft toegezegd, dwingt hij hem om formeel afstand te doen van zijn rechten op de troon van Oostenrijk. Op die manier is de keizer voorgoed van zijn vervelende broer verlost. Max en Charlotte zijn woedend, maar kunnen niet anders dan instemmen.

Keizer Frans Jozef.

Carlota

Op 14 april 1864 vertrekken Max en Charlotte per boot richting Mexico. Na een korte tussenstop bij paus Pius IX in Rome, ontschepen ze op 29 mei in de haven van Vera Cruz. Over land reizen ze door richting Mexico-Stad, waar ze op 12 juni aankomen. Het paleis dat hen is toegewezen is vervallen en zit vol ongedierte. De eerste nacht slaapt Max op een biljarttafel. 

Gravure van Mexicanen die Max en Charlotte toejuichen. Mary Evans Picture Library

Zo snel als ze kunnen, verhuizen Max en Charlotte naar Chapultepec op de hoogvlakten buiten Mexico-Stad, waar de koningen van de Azteken eeuwenlang hof hielden. Daar bouwen ze een paleis uit waar ze veelvuldig bals en diners geven en waar ze naar Europees model literaire avonden organiseren. Charlotte laat zich intussen Carlota noemen, de Spaanse variant van haar naam.

Het kasteel van Chapultepec.

Liberale ideeën

Max en Charlotte moeten uiteraard ook regeren en dat blijkt een moeilijke klus. Het zijn dan wel de conservatieven die hen als keizer en keizerin wilden, zelf hebben ze meer liberale ideeën. Voortdurend moet Max schipperen en zo strijkt hij de beide machtsblokken in Mexico tegen de haren in. Zo biedt hij Juárez amnestie aan, maar wanneer die weigert, vervolgt hij zijn aanhangers. Omgekeerd stuit hij conservatieven tegen de borst met landhervormingen en uitbreiding van het stemrecht.

Algauw wordt het Max te veel en hij vlucht weg van zijn verantwoordelijkheid. Charlotte springt maar wat graag voor hem in. Tijdens de vele reizen die hij in het binnenland maakt, heeft ze de touwtjes ook formeel in handen.

Iedereen is vol lof over haar stijl van regeren. Ze is besluitvaardig en diplomatisch, kwaliteiten die Max niet bezit. Ze ontwerpt een grondwet naar Belgisch model en ze trekt zich het lot aan van de inheemse bevolking, die grotendeels onder het juk van de blanken leeft. Ze neemt ook lessen in krijgskunde en schrijft op een dag "dat ze zelfs een leger kan aanvoeren".

Charlotte.

Nuntius

In Europa groeit intussen het ongeduld. Zo verwacht Pius IX dat Max en Charlotte alle geconfisqueerde bezittingen aan de Kerk zullen teruggeven. Hij stuurt een nuntius naar Mexico, die het keizerspaar een resem bijkomende eisen voorschotelt.

Zo moeten ze van het katholieke geloof de enige officiële religie maken, alle andere godsdiensten verbieden en het volledige onderwijsapparaat onder controle van de Kerk brengen. Max weigert de eisen in te willigen en de nuntius keert onverrichter zake naar Rome terug. De steun van de Kerk en de clerus verdwijnt als sneeuw voor de zon.

Paus Pius IX.

Vrijwilligersleger

In Mexico blijven de Franse troepen al die tijd in een hevige strijd met die van Juárez verwikkeld. Hij legt zijn vijand met guerrillatactieken voortdurend het vuur aan de schenen. Eind 1864 krijgen Max en Charlotte wel versterking uit België, dat een heus vrijwilligersleger naar Mexico stuurt. Het gaat om enkele honderden mannen van eenvoudige komaf die met beloftes van land en rijkdom de Atlantische Oceaan oversteken. Ze behalen enkele overwinningen, maar lijden vooral veel nederlagen.

(Video onder: een item uit "Het Journaal" van 6 augustus 1992 waarin een nazaat van een vrijwilliger in Mexico een brief van zijn voorvader voorleest)

Video player inladen...

Om hun twijfelachtige situatie te vergeten, beginnen Max en Charlotte hun toevlucht tot lokale geestverruimende middelen te zoeken. Vooral Charlotte neemt gevaarlijk grote hoeveelheden. Soms geven ze zich samen over aan drugs, in de ijdele hoop hun passie te doen oplaaien en een troonopvolger te verwekken, maar Max laat zich evengoed gaan in experimenten met een van zijn vele minnaressen. 

Monroedoctrine

In de loop van 1865 wordt de toestand van Max en Charlotte hopeloos. In de VS is de burgeroorlog voorbij en de nieuwe president Andrew Johnson verhoogt de druk op Frankrijk om zich helemaal uit Mexico terug te trekken. Hij houdt vast aan de Monroedoctrine die stelt dat elke inmenging uit Europa in de Amerika's taboe is. Bovendien begint hij de troepen van Juárez met wapens te bevoorraden.

Andrew Johnson.

Ook in Frankrijk zelf groeit weerstand tegen de aanwezigheid van Franse soldaten in Mexico, onder meer omdat Max niet in staat is de grote schuldenberg terug te betalen en de missie de Franse schatkist zo alleen maar geld kost. Napoleon III zit tussen hamer en aambeeld en besluit eind juni dat hij al zijn soldaten naar huis haalt. 

De troepen van Juárez, die sowieso aan een opmars bezig zijn, krijgen zo vrij spel. Max ziet geen uitweg meer en denkt aan aftreden. Daar wil Charlotte echter niet van weten. "Keizers geven zich niet over", schrijft ze in een vlammend epistel. "Zolang er een keizer is, is er een keizerrijk. Zelfs al is het maar 6 voet groot."

Droomwereld

Uiteindelijk weet Charlotte Max te overtuigen aan te blijven, maar het lijkt alsof ze in een droomwereld terechtkomen. Terwijl het keizerrijk instort, laten ze nieuwe munten drukken, richten ze een nieuw nationaal theater op, brengen ze archeologische verzamelingen in een museum onder en denken ze na over de stand van Mexico op de komende wereldtentoonstelling.

De megalomanie van Charlotte begint te ontsporen, maar toch houdt ze genoeg realiteitszin over om te beseffen dat ze steun nodig heeft als zij en Max willen overleven. Daarom vertrekt ze op 9 juli 1866 naar Europa, waar ze op zoek gaat naar alle machthebbers die haar en Max het avontuur in Mexico hebben aangepraat (en die hen intussen hebben laten vallen).

Sinaasappelsap

Charlotte klopt als eerste aan bij Napoleon III, die haar na enige aarzeling ontvangt in zijn residentie in Saint-Cloud nabij Parijs. De keizer zegt afwachtend dat hij eerst zijn ministers moet consulteren vooraleer hij iets kan doen. Sowieso is Frankrijk in een oorlog met Pruisen verzeild geraakt en heeft hij tijd noch energie over voor een verloren zaak in Mexico.

Paranoia heeft zich rond deze tijd van Charlotte meester gemaakt. Dat manifesteert zich onder meer tijdens haar onderhoud met Napoleon III. Wanneer een bediende onaangekondigd met een kan sinaasappelsap komt aandraven, wil Charlotte pas drinken als iemand anders dat eerst doet omdat ze vreest dat iemand haar probeert te vergiftigen.

"Todo es inutil"

Wanneer Napoleon III Charlotte enkele dagen later laat weten dat hij niets meer voor haar kan doen, verzinkt ze in een psychose. In brieven aan Max noemt ze Napoleon III de baarlijke duivel. "Todo es inutil" ("Alles is nutteloos"), schrijft ze haar echtgenoot wanhopig, naast merkwaardige passages waarin ze hem bergen geld en juwelen belooft. Enkel de paus kan haar nu nog redding brengen en ze reist met de trein naar Rome.

(Video onder: royaltywatcher Jan Van den Berghe licht het bezoek van Charlotte aan Napoleon III toe in "Publiek geheim" van 18 januari 2011)

Video player inladen...

In het station van Bolzano wil ze plots niet meer verder. Ze hallucineert en is ervan overtuigd dat spionnen van Napoleon III haar willen vermoorden. Wanneer ze weer tot haar zinnen komt, zet ze haar reis naar Rome voort. Daar komt ze op 25 september 1866 aan. Een eerste audiëntie bij Pius IX is een ontgoocheling: hij houdt vast aan zijn oude eisen en kan haar geen oplossing bieden.

In haar hotel slaan de stoppen door. Charlotte sluit zich af van de wereld en houdt kippen op haar kamer die haar meid voor haar ogen moet slachten. Water wil ze enkel uit de Trevifontein drinken. Volledig buiten haar zinnen trekt ze opnieuw naar Pius IX, die ze op haar knieën smeekt om bescherming tegen haar belagers. Ze wil van geen wijken weten en ten einde raad laat de paus een slaapkamer voor haar inrichten in de bibliotheek. Als eerste vrouw ooit brengt ze de nacht door binnen de muren van het Vaticaan.

(Video onder: royaltywatcher Jan Van den Berghe licht het bezoek van Charlotte aan Pius IX toe in "Publiek geheim" van 18 januari 2011)

Video player inladen...

Het nieuws van de toestand van Charlotte bereikt haar broer Leopold in België, die intussen koning is. Hij stuurt hun broer Philips naar Rome, die samen met haar naar Miramar reist. Daar laat hij haar begin oktober 1866 in handen van haar schoonfamilie achter. Die sluit haar maandenlang hermetisch af van de buitenwereld. 

Vuurpeloton

In Mexico komt het bewind van Max finaal ten einde. Hij lijdt nederlaag na nederlaag tegen de troepen van Juárez, die hem uiteindelijk gevangennemen. Een krijgsraad veroordeelt hem tot de dood en op 19 juni 1867 verschijnt hij voor het vuurpeloton. Hij geeft elke soldaat een goudstuk en vraagt op zijn hart te mikken terwijl hij het aanwijst. Max sterft op een zucht van zijn 35e verjaardag.

(Video onder: royaltywatcher Jan Van den Berghe licht de dood van Max toe in "Publiek geheim" van 18 januari 2011)

Video player inladen...

Terwijl de hele wereld geschokt reageert op de gewelddadige dood van Max, verzwijgt de entourage van Charlotte het nieuws angstvallig voor haar. Intussen maakt koning Leopold II zich steeds meer zorgen over de afzondering van zijn zus en hij stuurt zijn echtgenote, Maria Hendrika, naar Miramar om haar naar België te halen. Dat lukt na enig aandringen en op 31 juli 1867 is Charlotte in Laken terug.

Pas luttele dagen voor het schip met het stoffelijk overschot van Max op 16 januari 1868 in Triëst aankomt, wordt Charlotte over zijn dood ingelicht. Tot ieders verbazing reageert ze veeleer gelaten op het nieuws. Hoewel ze ook heldere momenten heeft, neemt de waanzin de overhand. Nu eens is ze zichzelf, dan weer beweert ze dat ze een man is. Ze bedenkt zelfs een naam: Charles Loysel, met wat verbeelding een verbastering van haar eigen voornaam.

De kist met het lichaam van Max.

Meise

In 1869 stuurt Leopold II Charlotte naar het kasteel van Tervuren. Daar woont ze 10 jaar tot het in 1879 afbrandt. Opnieuw moet de koning op zoek naar een oplossing voor zijn zus. Hij koopt het kasteel van Bouchout in Meise, waar ze nog hetzelfde jaar haar intrek neemt.

Het kasteel van Meise.

Charlotte zit in een gouden kooi: ze mag het domein niet verlaten, buitenstaanders mogen niet op bezoek komen en het personeel werkt in strikte geheimhouding. Toch vergeet de rest van de koninklijke familie haar niet. Onder anderen de kinderen van Leopold II en Philips trekken zich het lot van hun gekke tante aan.

De context van WO I zet de verhoudingen op scherp. Formeel is Charlotte nog altijd aartshertogin van Oostenrijk én schoonzus van keizer Frans Jozef. Hierdoor zit ze technisch in het kamp van de vijand, terwijl haar neef Albert intussen koning is en België vanuit De Panne verdedigt.

De soep wordt gelukkig niet zo heet gegeten als ze wordt opgediend. Keizer Wilhelm II van Duitsland geeft zijn troepen de expliciete opdracht Charlotte met rust te laten en ze komt de oorlog ongeschonden door.

Mussolini

Charlotte woont bijna een halve eeuw in Meise. Op de verjaardag van de executie van Max plaatst ze een roos bij zijn foto en mijmert ze over de gebeurtenissen die hij niet meer mocht meemaken: de val van Napoleon III in 1870, de stichting van het keizerrijk Duitsland in 1871, de moord op kroonprins Franz-Ferdinand van Oostenrijk in 1914, de moord op tsaar Nikolaas II van Rusland en zijn gezin, het einde van de keizerrijken Duitsland, Oostenrijk en Rusland en de opkomst van Benito Mussolini in Italië (die naar Benito Juárez is vernoemd).

Op 19 januari 1927 sterft Charlotte op hoge leeftijd. Ze krijgt een laatste rustplaats in de Koninklijke Crypte van Laken, naast haar vader en haar broer Leopold.

(Video onder: royaltywatcher Jan Van den Berghe vertelt over de laatste jaren van Charlotte in "Publiek geheim" van 18 januari 2011)

Video player inladen...

"Adiós, mamá Carlota"

Tot vandaag drukt Charlotte haar stempel op de (populaire) cultuur. Zo is ze al meer dan een eeuw het onderwerp van "Adiós, mamá Carlota", een satirisch lied over het keizerrijk dat Mexicanen nog altijd zingen.

(Video onder: "Adiós, mamá Carlota" (YouTube, Spaans))

Daarnaast zijn tal van toneelstukken en films op haar leven gebaseerd.  Een van de bekendste voorbeelden is "Juarez", een film van William Dieterle uit 1939, goed voor twee Oscarnominaties. Daarin kruipt niemand minder dan Bette Davis in de huid van Charlotte.

(Video onder: trailer van "Juarez" (YouTube, Engels))

Prinses Mathilde en first lady Margarita Zavala van Mexico poseren bij een portret van Charlotte in het kasteel van Chapultepec (24 maart 2009). BELGA/LALMAND

Meer weten?

In 2000 schreef en redigeerde Jos Pauwels "De waanzin van Charlotte", een boek over het leven en de psychologie van Charlotte. Op 12 september van dat jaar lichtte hij haar verhaal toe in "Het pak van sjaalman" op Radio 3 (vandaag Klara). Dat gesprek kan u hieronder herbeluisteren:

Op 22 februari 1996 deed ook auteur Frans Depeuter het verhaal van Charlotte uit de doeken in "Het vrije Westen" op Radio 1. Dat gesprek kan u hieronder beluisteren: