Het verdrag van Versailles - William Orpen

Het In Flanders Fields Museum verkent de gebroken wereld ná de Wapenstilstand

Na 11 november 1918 tekenden zich nieuwe breuklijnen af, zowel op de landkaart als in het leven van mensen. Dat wil de tentoonstelling “To end all wars?” in Ieper belichten. Coördinator Piet Chielens van het In Flanders Fields Museum maakt meteen een balans op van vier jaar intense oorlogsherdenking.

Van de futuristische auteur H.G. Wells komt de uitdrukking “een oorlog die alle andere oorlogen zal beëindigen”. Politici namen de zin over, maar het bleek een grove leugen: de Eerste Wereldoorlog was geenszins de laatste.

To end all wars? Helemaal niet. WO I heeft veel andere conflicten in gang gezet of bespoedigd

“De Wapenstilstand vieren is kijken door een West-Europese bril,” zegt Piet Chielens, coördinator van het In Flanders Fields Museum. Centraal- en Oost-Europa, de Sovjet-Unie, het Midden-Oosten: daar waren de conflicten helemaal niet opgelost. Zo veel elementen in die “nieuwe wereldorde” zullen leiden tot de Tweede Wereldoorlog, de Joegoslavië-oorlogen en de problemen tot vandaag in het Midden-Oosten. “Veel van de staten die in 1919 “bedacht” waren, bestaan niet meer!”

In de tentoonstelling ligt een exemplaar van het vredesverdrag van Versailles, van 28 juni 1919. Met niet mis te verstane bewoordingen: Duitsland is schuldig, draagt alle verantwoordelijkheid en zal alle schade vergoeden.

Vrede of wraak?

“Er was zo veel gevraagd van de bevolking en het was een eerlijke drijfveer om dat te kunnen compenseren. Daardoor werd  Duitsland verplicht om alle schade te vergoeden. Maar het was uiteindelijk een soort wraakoefening, die leidde tot economische instabiliteit in Duitsland. Het was gewoon onmogelijk om alles eisen in te willigen. De Britten vroegen zelfs om de pensioenen van de soldaten te betalen,” verduidelijkt Piet Chielens. De scherpe eisen van Versailles leidden tot economische chaos en grote politieke spanningen in Duitsland, tot de opkomst van de nazi’s in de jaren 30 en uiteindelijk tot een nieuwe oorlog.

"Risk"

“Alles werd afgewenteld op de schuldigen: het Duitse Rijk, Oostenrijk-Hongarije, het Ottomaanse Rijk. Wat de schuld was van de geallieerden voor de wereld vòòr WOI en hoe alles in elkaar werd gestoken erna: daar is geen antwoord op gegeven. Dus leek het eerder op een wraakoefening, dan op een echt zoeken naar bestendige vrede.”  Met hertekende grenzen.

De maat van oorlog moet altijd de mens zijn

De expo “To end all wars?” maakt dat heel aanschouwelijk met kaarten en met onderhandelingstafels die eruit zien als speeltafels waaraan een spelletje Risk wordt gewonnen of verloren. Maar zoals altijd zoekt het In Flanders Fields Museum ook de mens in de grote geopolitiek.

Een gescheiden familie

Het verhaal van de familie Baccarne-De Schepper in Langemark is exemplarisch. In oktober 1914 valt het front tussen twee boerderijen. “Wat daarna gebeurt heeft gevolgen tot vandaag,” verduidelijkt Piet Chielens. De familie aan de Duitse kant beleeft de oorlog heel zwaar. Nakomelingen dragen daar nog de sporen van. Iemand schrijft boeken over de oorlog, of is schoenlapper geworden, net als zijn vader, omdat die niets anders kon doen met zijn oorlogshandicap.

De andere kant van de familie vluchtte naar Frankrijk en is daar gebleven, omdat er in de Westhoek niets meer te verdienen viel.  “De familie heet nu De Cheppère en boert goed in Normandië.”

"Dat ene moment, die ene dag, bepaalde het leven voor altijd. Net zoals een streep op een kaart vaak getrokken werd zonder rekening te houden met de enorme impact  op mensen."

Slachtoffer van een grenshertekening

Nog een pakkend Belgisch voorbeeld uit de tentoonstelling: een brief van Antoinette Overbergh uit Heule, weduwe van Heinrich Lieutenant. De man woonde in de Oostkantons en had vòòr de Eerste Wereldoorlog de Duitse nationaliteit. Daarna werd het gebied van Duitsland afgescheurd en bij België gevoegd. Heinrich werd Belg. Tot de nazi’s het gebied weer inpikten en de man soldaat moest spelen in de Tweede Wereldoorlog, die hij niet overleefde. Zijn weduwe is er niet in geslaagd om van welke overheid ook enige compensatie te krijgen…

Het nooit gebouwde monument

In Flanders Fields Museum probeert burgerslachtoffers een naam en een gezicht te geven. Voor Ieper en omliggende gemeenten werden 2065 slachtoffers geteld, militairen en burgers. Op de monumenten op de vele pleinen staan er maar 430. Vanwaar dat grote verschil?

Piet Chielens: “Men heeft de burgerslachtoffers bijna nooit een plaats gegeven. We ontdekken nu pas dat we zoveel mensen vergeten zijn.”  Het museum in Ieper neemt zich voor om de namenlijst verder aan te vullen. Een titanenwerk. "Als we extrapoleren naar heel België denken we dat 35% van de (600.000) slachtoffers  burgers waren." 

“Het monument dat nooit werd gebouwd” noemt Chielens de namenlijst. De namen uit Ieper staan op tere zuilen van papier in het museum. 

Fragiel geluk

Met de persoonlijke verhalen over slachtoffers, maar ook over vluchtelingen kun je mensen vandaag direct aanspreken, zegt Piet Chielens.  “Die verhalen zijn lange tijd niet doorverteld, omdat het over slechte tijden ging. Dat moeten we nu doen voor jongere generaties, opdat ze beseffen hoe fragiel geluk en goede tijden zijn. Er is nog onderzoekswerk voor vele jaren.”

Wat valt er nu nog te herdenken?

De voorbije vier jaar stonden in het teken van de herdenking - van dag tot dag - van de Grote Oorlog. Wat nu, Piet Chielens?

“We zullen de media-aandacht wat verliezen en misschien ook minder bezoekers krijgen. Maar we hebben een nieuwe generatie bereikt, die openstaat voor de geschiedenis. Misschien is het goed dat de officiële herdenkingen achter de rug zijn en dat mensen zelf – van onderuit - aan hun eigen geschiedenis verder kunnen schrijven. Dat is heel betekenisvol. Ik geloof heilig in de geschiedenis als inspiratiebron voor wie we zijn en wat we vandaag doen. Daarnaast hebben we de komende jaren ook oog voor de vérstrekkende gevolgen die de wereldbrand heeft gehad." Zo komt er in 2022 een tentoonstelling over de Eerste Wereldoorlog in het Midden-Oosten. 

Beluister een gesprek met Piet Chielens hier onder: