De spijtoptant: een beloning voor verraders?

Spelersmakelaar Veljkovic sluit een deal met de Belgische justitie en wordt zo de eerste spijtoptant in dit land. Hoe zit de wetgeving rond spijtoptanten in elkaar en waarom werkt justitie samen met criminelen? Moet verraad beloond worden of mag inside-informatie een prijs hebben?   

Het gegeven is van alle tijden: de politie doet een beroep op tipgevers, informanten en sinds kort kunnen dat ook burgerinfiltranten en spijtoptanten zijn. In de zomer van 2018 is er voor die laatste twee een wettelijke regeling gekomen. 

Het achterliggend idee in alle varianten is duidelijk: de informatie halen waar ze zit. Het lijkt de evidentie zelve. Hoewel? 

Informatie halen waar ze zit

De bekende criminoloog Cesare Beccaria vroeg zich in zijn dei delitti et delle pene (Over misdrijven en straffen) in 1764 al af hoe zwak de wet wel niet moet zijn, als voor de handhaving ervan een beroep gedaan dient te worden op wetsovertreders? Het moet gezegd, de man had tweehonderdvijftig jaar geleden een principieel punt. Wat te denken van een rechtsstaat die verraad beloont, die misdadigers in ruil voor informatie strafvermindering geeft? Openbaar Ministerie en misdadigers, één strijd, één front?  

Maar als het over misdaadbestrijding gaat wordt de discussie vooral pragmatisch gevoerd. Een rechtsstaat moet niet alleen mooie principes huldigen, hij moet af en toe ook zijn klauwen laten zien. Sommige misdaadfenomenen kan je alleen doeltreffend bestrijden, als je informatie van binnenuit krijgt. Om resultaat te boeken, moet je ook je handen durven vuil te maken en afspraken maken met criminelen.  

Een rechtsstaat moet niet alleen mooie principes huldigen, hij moet af en toe ook zijn klauwen laten zien

Dat weet iedereen, en politie en justitie waren dan ook al jaren vragende partij voor deze regeling. In de parlementaire commissie naar het Bende-onderzoek werd hiervoor al gepleit (eind jaren negentig) en ook recenter gebeurde dat in de onderzoekscommissie over de aanslagen van 22 maart. 

Men verwees daarbij ook naar het buitenland. In Italië bijvoorbeeld is de pentiti-regeling een uitermate efficiënt middel gebleken in de strijd tegen de maffia.   

Maar uitgerekend in een land waar aan het roer van de Parti Socialiste een Belgisch-Italiaanse partijvoorzitter staat, ligt het antwoord waarom we daar dan zo lang op hebben moeten wachten. Elio Di Rupo was ooit zelf het slachtoffer van zeer ernstige valse beschuldigingen geuit door een fantast. Die ervaring maakte hem, en bij uitbreiding de PS, bijzonder argwanend voor deze regeling. 

Maar de spijtoptantenregeling kwam er deze zomer dus toch. Op 7 augustus verscheen de wet in het Belgisch Staatsblad. En vandaag wordt ze voor het eerst toegepast, hoewel iedereen eigenlijk verwachtte (en wellicht ook hoopte) dat ze een toepassing zou krijgen in het aanslepend Bende-onderzoek. 

Een spijtoptant, wat is dat eigenlijk?

Spijtoptanten zijn verdachten of veroordeelden die in ruil voor strafvermindering (of modaliteiten in de strafuitvoering of een aangepast regime in de gevangenis), informatie geven over misdrijven.

Die informatie moet wel substantieel zijn. Het moet m.a.w. ergens over gaan. De informatie kan over zichzelf maar ook over anderen gaan. Een spijtoptant maakt zich evident niet sympathiek in criminele kringen als hij dat doet. Vandaar dat er ook maatregelen genomen kunnen worden om de spijtoptant te beschermen. Wellicht niet voor niets wordt Veljkovic vandaag, op het moment dat zijn spijtoptantenstatuut publiek bekend wordt gemaakt, door de raadkamer vrijgelaten. In de gevangenis zou hij niet echt veilig meer zijn.

In de gevangenis zou Veljkovic niet echt veilig meer zijn

De bedoeling is natuurlijk een zaak op te lossen, maar evengoed nieuwe misdrijven te voorkomen. Het moet wel gaan om zeer ernstige vormen van criminaliteit. En men werkt ook slechts samen met een spijtoptant als dat nodig is voor het onderzoek en andere middelen niet lijken te volstaan om de waarheid boven te krijgen.  

In de eerste plaats zal het Openbaar Ministerie hierover beslissen, al kan de advocaat van een kandidaat-spijtoptant natuurlijk wel een voorstel doen. Kandidaat-spijtoptanten maken daarbij een soort kosten-batenanalyse. Wetende wat ze gedaan hebben en welke straf hen potentieel boven het hoofd hangt, kiezen ze ervoor informatie te geven in ruil voor strafvermindering.  

Het voordeel dat de spijtoptant krijgt, moet wel in verhouding zijn met de eigen gepleegde misdrijven en met de informatie die wordt aangeleverd.

In de praktijk wordt hierover onderhandeld en die onderhandeling resulteert in een memorandum. De spijtoptant verbindt er zich toe bepaalde verklaringen af te leggen en bepaalde voorwaarden na te leven. Ook de toezeggingen van het Openbaar Ministerie i.v.m. de straf die gevorderd zal worden (bij een verdachte) of de strafuitvoering (bij een veroordeelde) worden bepaald in het memorandum.

Het mogen dus geen vrijblijvende praatjes zijn

Maar de strafvermindering die aan de spijtoptant kan worden toegekend, kan enkel worden uitgesproken door de rechtbank. En de rechtbank spreekt ook altijd een vervangende straf uit, die van toepassing wordt als de spijtoptant zich niet aan de voorwaarden houdt. Het mogen dus geen vrijblijvende praatjes zijn.

Bovendien mogen de verklaringen die door de spijtoptant worden afgelegd alleen als bewijs in aanmerking komen als ze in belangrijke mate worden gestaafd door andere bewijsmiddelen.

De wet is slechts drie maanden oud. Vandaag wordt er voor het eerst gebruik van gemaakt. Hoe een en ander zal verlopen, valt af te wachten. Maar duidelijk is al wel dat de wet geen dode letter is gebleven. 

Herbeluister hier de analyse van Dirk Leestmans in De Wereld Vandaag: