MTVA - Media Service Support and Asset Management Fund

Van Trumps torpedo tot een regeringscrisis in Estland: één jaar verzet tegen het Migratiepact

De Amerikanen waren de eersten om het VN-migratiepact af te schieten. Begin december 2017 concludeerden ze al dat de onderhandelingen tot een verdrag zouden leiden dat niet strookte met hun eigen visie op migratie. Daarna duurde het nog ruim een half jaar, tot na de goedkeuring van de finale tekst, vooraleer nog meer landen afhaakten. Intussen heeft het Migratiepact niet alleen de Belgische regering onder hoogspanning gezet, maar lijkt ook in Estland de coalitie over de kwestie te struikelen. Een overzicht.

labels
Bert De Vroey
Buitenlandjournalist bij VRT NWS.

Dat er zoiets als een globaal verdrag moest komen om een aantal principes te omschrijven voor de aanpak van migratiestromen werd al vastgelegd in september 2016, tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Staatshoofden en regeringsleiders engageerden zich in de New York Declaration for Refugees and Migrants om onderhandelingen daarover op te starten. Alle lidstaten schaarden zich achter dat plan - ook de Verenigde Staten, waar Barack Obama op dat moment nog president was.  

De eigenlijke onderhandelingen gingen van start in april 2017. Op dat moment lag de vluchtelingencrisis in Europa van 2015 nog vers in het geheugen, en bleven er nog altijd grote groepen migranten en vluchtelingen de oversteek wagen over de Middellandse Zee. Het doel van de besprekingen was om meer internationale coördinatie en samenwerking op gang te brengen om die massale migratiestromen te beheren, met respect voor de rechten van de betrokken migranten. 

Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved.

De VS: 'Niet verzoenbaar met onze soevereiniteit'

Het onderhandelingsproces was nog volop aan de gang toen de regering-Trump het boude besluit nam om er uit te stappen. Dat gebeurde al op 2 december 2017.  De Amerikaanse VN-ambassadeur Nikki Haley motiveerde die beslissing in een tweet en een persmededeling. "Amerika is fier op zijn migrantenerfgoed en op ons reeds lang bekende morele leiderschap als het gaat over steun voor migranten en vluchtelingen wereldwijd. ... De globale aanpak in de New York Verklaring is simpelweg niet verzoenbaar met de soevereiniteit van de VS." 

Ook al keerden de Amerikanen het verdrag de rug toe nog lang voor het helemaal was uitgeschreven, dat standpunt hoefde niet echt te verbazen. Al tijdens zijn verkiezingscampagne had Trump van migratie één van zijn speerpunten gemaakt. Grensbewaking en soevereiniteit in het toelatingsbeleid van nieuwkomers waren basisprincipes in zijn 'America First'-visie. Meer algemeen had het team-Trump geen hoge pet op van internationale en multilaterale afspraken in het algemeen, en van de VN-cenakels in het bijzonder.

Het stond dus in de sterren geschreven dat Amerika vroeg of laat zou afhaken. Maar op dat moment, nu bijna een jaar geleden, werd aan die beslissing nauwelijks aandacht besteed.

Refugee Action Coalition

Zomer 2018: Australië en Hongarije haken af

In feite had de internationale pers tijdens het lange onderhandelingsproces nauwelijks belangstelling voor het verdrag-in-wording. Toen de besprekingen op 13 juli 2018 werden afgerond en de finale tekst onder applaus werd afgehamerd, waren alle andere 192 lidstaten nog steeds aan boord. Hun diplomaten tekenden geen verzet of voorbehoud aan, en het Global Compact for Safe, Orderly and Regular Migration leek op weg om probleemloos naar de conferentie van Marrakesh te zeilen, waar het op het hoogste niveau zou onderschreven worden. 

Hongarije was het eerste land dat, na de afronding van de finale tekst, nattigheid signaleerde. Op 18 juli al verklaarde minister van Buitenlandse Zaken Peter Szijjarto dat het pact niet alleen indruiste tegen de soevereiniteit van Hongarije, maar ook tegen de veiligheidsbelangen. "Dit pact bedreigt de wereld, omdat het miljoenen migranten zou kunnen inspireren." Opnieuw lag dit, welbeschouwd, in de lijn van de reputatie van de regering-Orbán. Die voerde al jaren een hard ontmoedigingsbeleid tegenover vluchtelingen en migranten, en weigerde ook op Europees vlak samen te werken op dat vlak.

De volgende die bedankte voor het pact was Australië. Op 25 juli verklaarde minister Peter Dutton van Binnenlandse Zaken dat de tekst het befaamde en typische migratiebeleid van zijn land  - het zogenaamde 'Australische model' -  zou ondermijnen en juridisch in gevaar kon brengen. Australië laat bootvluchtelingen namelijk principieel niet toe op Australisch grondgebied, maar stuurt hen naar opvangkampen op verre eilanden. Zelfs wanneer blijkt dat de betrokkenen recht hebben op asiel en bescherming, wordt daar een derde land voor gezocht - maar Australië houdt hen buiten de deur. 

Oostenrijk gooit bommetje

Er gingen maanden voorbij en Marrakesh naderde met rasse schreden. Tot eind oktober bleven nog steeds 190 lidstaten van de VN achter het pact staan. Maar toen de Oostenrijkse regering op 31 oktober liet weten het verdrag niet langer te zullen steunen, gooide ze daarmee een bommetje onder het hele proces. 

Oostenrijk is nog tot nieuwjaar Europees voorzitter, wat het belang van die positie nog versterkt. Het is bovendien een Midden-Europees land, op het kruispunt tussen oost en west. In eerste instantie werd het Oostenrijkse signaal vooral aan de oostkant opgepikt. Achtereenvolgens uitten Polen, Tsjechië en Bulgarije hun twijfels, en inmiddels hebben die landen formeel hun steun ingetrokken. In Kroatië was het enkel nog maar de president die haar afkeuring liet blijken, terwijl de regering nog voorstander blijft. Toch is ook daar het debat al geopend. 

Tenslotte kondigde ook Israël aan dat het het pact niet zou onderschrijven. Volgens premier Benjamin Netanyahu dient Israël zijn grenzen te bewaken tegen illegale migranten en zou het pact dat soevereine recht in het gedrang kunnen brengen.

AFP or licensors

Debat in Duitsland

Daarmee zijn er op dit moment al acht landen die zich bedacht hebben en laten weten het Global Compact niet langer te steunen. De twijfels over de draagwijdte van het pact verspreiden zich nu als een lopend vuurtje door Europa en daarbuiten. De Franse president Emmanuel Macron bevestigde deze week nog in ferme bewoordingen zijn steun aan het verdrag: het zou de internationale samenwerking in de aanpak van migratiestromen alleen maar versterken.

Voorlopig is dat ook het standpunt van de Duitse kanselier Angela Merkel. Maar in haar eigen partij en coalitie zwelt de kritiek intussen aan. Minister van Volksgezondheid Jens Spahn, die Merkel graag zou opvolgen als CDU-partijleider, vindt dat ook Duitsland het verdrag moet laten vallen.

Parfum de crise in Brussel en Tallin

Zoals bekend is ook de Belgische federale regering verdeeld over de kwestie. De N-VA heeft ernstige bedenkingen en vindt de tekst "heel  problematisch". De andere coalitiepartners willen vasthouden aan het verdrag. Aan zo'n fundamenteel debat hangt een lichte parfum de crise, al blijft het afwachten hoe hard het spel uiteindelijk zal worden gespeeld. 

Een heuse en nog prangender regeringscrisis is er intussen losgebarsten in Estland. Ook daar zijn de drie regeringspartijen het onderling niet eens over het migratiepact en lijkt een vergelijk onmogelijk. De hete aardappel wordt nu, via een motie, doorgeschoven naar het parlement. Dat zou maandag stemmen over de zaak.

Zelden heeft een internationaal verdrag, tot stand gekomen tijdens langdurig overleg in VN-cenakels waar nauwelijks belangstelling voor was, op de valreep zoveel stof doen opwaaien.