Twee gevlekte hyena's maken ruzie met elkaar. Maureen Lung/Wikimedia Commons/CC BY-SA 2.0

Hoe vrouwtjeshyena's de mannetjes kunnen domineren

In de meeste gemeenschappen van dieren domineren de leden van een geslacht de leden van het andere geslacht. Algemeen wordt aangenomen dat dit een onvermijdelijk gevolg is van de ongelijkheid in kracht en gewelddadigheid tussen mannetjes en vrouwtjes, maar dat hoeft niet zo te zijn. Uit een nieuwe studie van gevlekte hyena's blijkt dat bij deze sociale carnivoren de vrouwtjes de mannetjes domineren, omdat ze kunnen vertrouwen op een groter social steunnetwerk dan de mannetjes, en niet omdat ze sterker zijn of een competitief voordeel hebben. De belangrijkste reden waarom vrouwtjes gemiddeld meer sociale steun genieten dan mannetjes, is omdat de mannetjes meer geneigd zijn zich te verspreiden over andere groepen, en die verspreiding verbreekt hun sociale banden. 

De vrouwtjes van de gevlekte hyena worden vaak voorgesteld als de archetypen van krachtige en woeste vrouwen. Gemiddeld zijn ze zwaarder dan de mannetjes, ze hebben zeer "vermannelijkte" uitwendige geslachtsorganen - een pseudopenis en een pseudoscrotum -, en ze nemen gewoonlijk de hoogste posities in de samenleving van hun groepen of clans in. Maar uit een nieuwe studie blijkt dat het niet hun mannelijkheid is die hen toelaat de manetjes te domineren. 

"Als twee hyena's kibbelen, wint degene die kan rekenen op meer sociale steun, onafgezien van geslacht, lichaamsgewicht of agressiviteit", zei Olivier Hoener in een persmededeling van het Forschungsverbund Berlin e.V. Hoener is het hoofd van het Ngorongoro Hyena Project van het Leibniz-Institut für Zoo- und Wildtierforschung im Forschungsverbund Berlin e.V. (Leibniz-IZW)

Verschillen in de sociale steun tussen twee individuen voorspelden op een correcte manier wie er dominant zal zijn in bijna alle ontmoetingen, en in alle verschillende contexten - tussen inheemsen en immigranten, leden van dezelfde en verschillende clans, bewoners en indringers, en individuen van hetzelfde of een verschillend geslacht. 

De dominantie van de vrouwtjes komt dus voort uit het feit dat het meer waarschijnlijk is dat vrouwtjes meer sociale steun krijgen dan mannetjes. "Wat zo fascinerend is dat dit allemaal werkt zonder enige directe betrokkenheid van andere hyena's", zei Colin Vullioud in de persmededeling. "Uiteindelijk gaat het allemaal over assertiviteit en hoe zeker een hyena is dat ze steun zal krijgen als dat nodig is." Vullioud is een collega van Hoener bij het Leibniz-IZW en de hoofdauteur van de nieuwe studie. 

Een ontmoeting tussen drie gevlekte hyena's. De hyena links stelt zich onderdanig op, met onder meer platte oren, een geopende bek en de staart naar beneden. Oliver Hoener/Leibniz-IZW

21 jaar van observatie

Voor hun studie analyseerden de onderzoekers de "uitslag" van 4.133 vijandelijke interacties tussen 748 hyena's van 8 verschillende clans, die gedurende 21 jaar gevolgd werden in de Ngorongorokrater in Tanzanië. 

Om de potentiële sociale steun in te schatten, ontwikkelden ze een algoritme dat voor elk lid van een clan voorspelde welke hyena hij of zij zou steunen uit twee hyena's in een interactie. Dit algoritme was afgeleid van gedragsobservaties van sociale steun, en van schattingen van de verwantschap tussen de hyena's, gebaseerd op een van de meest uitgebreide stambomen die ooit gemaakt zijn van een zoogdier in het wild.

"Om de effecten van sociale steun en intrinsieke eigenschappen zoals het lichaamsgewicht uit elkaar te halen, moet men elk effect evalueren terwijl men controleert op de aanwezigheid van het andere effect", zei Francois Rousset van het Institut des Sciences de l'Evolution de Montpellier (ISEM), die statistische methoden voor dat doel ontwikkeld heeft. "Als dit gedaan wordt, lijken de effecten van lichaamsgewicht en geslacht verwaarloosbaar."

Een gevlekte hyena. (Ikiwaner/Wikimedia Commons/CC BY-SA 3.0)

Inheemse tegenover immigante clanleden

In veel sociale contexten kunnen vrouwelijke en mannelijke hyena's rekenen op even veel sociale steun, en hebben ze even veel kans om te winnen. Maar er is een uitzondering: als inheemse hyena's in interactie treden met immigrante clanleden. "De samenleving van hyena's is in zeer grote mate nepotistisch, en sociale steun wordt voornamelijk gegeven aan verwanten. Inheemse clanleden leven tussen hun verwanten, en hebben een competitief voordeel over immigranten, omdat immigranten hun sociale banden verliezen als ze zich verspreiden vanuit hun thuisbasis", legt Eve Davidian uit. "In deze context hebben de vrouwtjes de bovenhand omdat de immigranten meestal mannetjes zijn." Davidian werkt aan het Leibniz-IZW en is een mede-auteur van de nieuwe studie. 

De vrouwelijke overheersing bij gevlekte hyena's wordt dus aangedreven door het onevenwicht bij de verspreiding, en de demografische structuur van de clan: als de clan een hoog aandeel van immigrante mannetjes bevat, is de vrouwelijk overheersing bijna volledig. Maar als de clan veel inheemse mannetjes bevat, winnen de mannetjes bijna even vaak als de vrouwtjes, en zijn de beide geslachten co-dominant.

"Het identificeren van de bepalende factoren van de dominantieverhoudingen tussen de geslachten is fundamenteel om de evolutie van reproductieve strategieën, genderrollen en seksuele conflicten te begrijpen", is de conclusie van senior mede-auteur Alexandre Courtiol van het Leibniz-IZW. "Onze bevindingen tonen aan dat sociale dominantie van een geslacht over het andere - een kenmerk dat genderrollen karakteriseert -geen direct gevolg moet zijn van geslacht of fysieke kracht, maar gevormd kan worden door de sociale omgeving."

Door de sleutelrol aan te tonen van sociale steun in het tot stand komen van dominantie - en door het geslacht bepaalde dominantie - verbetert de studie ons begrip van de sociale impact van nepotisme, politieke allianties, en van emigratie- en immigratiepatronen in dierlijke en menselijke gemeenschappen, aldus de onderzoekers. 

De studie van de onderzoekers van het Leibniz Institute for Zoo and Wildlife Research (Leibniz-IZW) en het Institut des Sciences de l'Evolution de Montpellier (ISEM) is gepubliceerd in "Nature Ecology & Evolution".

Een hyenavrouwtje met haar twee jongen in de Ngorongorokrater. (Foto: Budgiekiller/Wikimedia Commons/ CC BY-SA 2.5)