Zo "vrolijk" klinkt muziek uit Auschwitz

Een muziekstuk van gevangenen in het nazi-uitroeiingskamp Auschwitz is aangetroffen in een archief en voor het eerst weer gespeeld. Het is een opgewekte foxtrot met een "zorgeloze" titel.

Patricia Hall, hoogleraar muziektheorie aan de Amerikaanse Universiteit van Michigan, ging op onderzoek in het Auschwitz-Birkenaumuseum in Polen. Ze hoopte er gedrukte partituren te vinden, maar tot haar verbazing trof ze ook verschillende handgeschreven stukken muziek aan.

"Die schönste Zeit des Lebens"

Eén daarvan is een opgewekte foxtrot met als titel “Die schönste Zeit des Lebens”, wat bepaald bizar, ironisch en cynisch klinkt in de context van Auschwitz. Het is een liefdesliedje van een filmcomponist dat drie gevangenen hadden gearrangeerd voor een ensemble met 14 instrumenten.  

Politieke gevangenen

De Amerikaanse musicologe vermoedt dat het stuk werd gespeeld tijdens een van de zondagse concerten voor Rudolf Höss, de kampcommandant van Auschwitz. Twee arrangeurs ondertekenden met hun gevangenisnummer, en daardoor konden ze worden geïdentificeerd: Antoni Gargul, een Poolse violist en Maksymilian Piłat, een professionele fagottist. Zij waren geen joden, maar politieke gevangenen. Ze overleefden Auschwitz.

Video player inladen ...

Het stuk is nu voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog uitgevoerd aan de Universiteit van Michigan, helemaal volgens de aanwijzingen op het manuscript. Volgens professor Hall is het belangrijk dat we dit in 2018 beluisteren. “Het zorgt voor een emotionele verbinding met wat gevangenen moesten doorstaan en hoe ze desondanks toch schoonheid konden scheppen.”

Muzikaal leven in de kampen

In Auschwitz was sinds 1941 een orkest actief, met telkens wisselende muzikanten. Pas in de laatste maanden voor de bevrijding van het kamp mochten joodse instrumentisten meespelen. Ze musiceerden terwijl de gevangenen van en naar het werk stapten, op zaterdag voor de SS-bewakers en op zondag voor kampcommandant Höss en zijn familie. Er was ook een meisjesorkest actief.

Ook in het kamp Theresienstadt in Tsjecho-Slovakije werd muziek gespeeld; onder meer geschreven door Gideon Klein en Viktor Ullman, die de oorlog niet overleefden. Hun muziek wordt nu nog uitgevoerd en op plaat gezet.