De zussen van de koning: Henriëtte, de glamourprinses die een fortuin verloor (maar wel een Nobelprijs­nominatie kreeg)

Deze krokusvakantie zet VRT NWS de zussen van de eerste 3 koningen der Belgen in de schijnwerper. Het waren vaak vrouwen in de schaduw, maar toch hebben ze meer dan eens hun stempel op de geschiedenis gedrukt. Vandaag ligt de focus op Henriëtte, de oudste zus van Albert I.

Vreugde in het paleis op de hoek van de Regentschapsstraat en het Koningsplein in Brussel op 30 november 1870: de gravin van Vlaanderen is bevallen van een flinke tweeling, twee meisjes. Voor haar en haar man, de graaf van Vlaanderen, zijn het hun tweede en derde kind, na de geboorte van een zoon Boudewijn een jaar eerder. Hun dochters noemen ze Henriëtte en Josephine.

Uittreksel uit de geboorteakte van Henriëtte.

De wereld waarin de meisjes terechtkomen, is in volle verandering. Frankrijk en Pruisen zijn sinds de zomer een oorlog aan het uitvechten, een conflict dat tot het voorjaar van 1871 zal duren en dat uiteindelijk tot de oprichting van het keizerrijk Duitsland zal leiden. Hoewel België niet direct bij de gevechten is betrokken, hebben ze een grote impact op de samenleving in ons land, dat aan beide strijdende partijen grenst.

De gravin van Vlaanderen met haar kinderen Henriëtte en Boudewijn (archief Koninklijk Paleis).

Ook in de geborgenheid van hun eigen gezin moeten de graaf en de gravin van Vlaanderen een nieuwe realiteit onder ogen zien. Nauwelijks twee jaar eerder leidden ze een leven in de schaduw van hun broer en schoonbroer koning Leopold II, die met een zoon Leopold een troonopvolger heeft. Begin 1869 sterft die prins echter plots na een val in een vijver. Sindsdien valt het lot op hun zoon Boudewijn als toekomstige koning der Belgen.

Henriëtte als klein meisje (archief Koninklijk Paleis).

Josephine²

De pasgeboren prinsessen maken het aanvankelijk goed, maar begin 1871 volgt een koude douche: een ziekte krijgt de kleine Josephine in haar greep en de baby sterft. Henriëtte blijft ongedeerd. Wanneer de gravin van Vlaanderen in 1872 opnieuw van een dochter bevalt, krijgt het kind eveneens de naam Josephine. In 1875 volgt nog een zoon, de latere koning Albert I.

Het gezin van de graaf en gravin van Vlaanderen.

Vooral de gravin van Vlaanderen heeft een nauwe band met haar kinderen. Ze volgt de opvoeding en de opleiding van haar twee zoons en twee dochters op de voet. Elke dag staan ze om 7 uur op. Ze krijgen les van privéleerkrachten tot de middag, waarna een wandeling of een bezoek aan een museum of een kerk volgt. Nadien hervat de les tot 17.30 uur. Daarna mogen ze zich ontspannen met een boek of aan de piano. Op zondag en op donderdagnamiddag zijn ze vrij.

Josephine (links) en Henriëtte (archief Koninklijk Paleis).

Boudewijn

Henriëtte kan het in haar jeugd vooral met Boudewijn goed vinden, ze schelen nauwelijks een jaar. Ze trekken vaak samen op en nemen elkaar in vertrouwen. Op haar 12 jaar is de prinses een enthousiast meisje vol vitaliteit, de prins is meer gereserveerd en doordacht. Samen nemen ze lessen in turnen, dans en paardrijden. Henriëtte ontpopt zich ook tot een verdienstelijk auteur en ze schildert aquarellen, twee hobby’s die ze haar hele leven zal uitoefenen.

Op 1 januari 1891 woont Henriëtte voor het eerst de officiële nieuwjaarsreceptie op het koninklijk paleis bij. Het is meteen bijna haar laatste want enkele dagen later wordt ze ernstig ziek. De prinses heeft een zware longontsteking en even ligt ze op sterven. Ze krijgt de laatste sacramenten, maar stukje bij beetje kruipt ze toch uit het dal. Wel moet ze nog lange tijd het bed houden.

Koningsdrama

Terwijl het elke dag iets beter met Henriëtte gaat, voltrekt zich elders in de residentie van de graaf en de gravin van Vlaanderen een koningsdrama. Boudewijn heeft nachtenlang voor zijn zieke zus gebeden, in de ijskoude gangen voor haar kamer. Ook hij heeft een longontsteking opgelopen, ook zijn gezondheid gaat van kwaad naar erger. Er treden verschillende complicaties op en op 23 januari sterft hij, omringd door zijn ouders en door Josephine en Albert. Henriëtte blijft in het ongewisse, pas enkele dagen later vertelt haar familie haar het vreselijke nieuws.

De tragedie schokt het hele land. De troonopvolger is dood. De graaf en de gravin van Vlaanderen en hun drie overgebleven kinderen blijven verweesd achter. Het gezin schaart zich nu achter de nieuwe troonopvolger: Albert. Toch ligt de focus eerst op Henriëtte en Josephine. Zij zijn intussen van huwbare leeftijd en de zoektocht naar een geschikte echtgenoot dringt zich op.

Henriëtte (links), Albert en Josephine (archief Koninklijk Paleis).

Huis van Orléans (1)

Hoewel Josephine de jongste zus is, verlaat zij het nest als eerste. In 1894 trouwt ze met Karel von Hohenzollern, haar volle neef. Henriëtte is op dat moment 24 en de tijd begint te dringen. Al jaren heeft ze een oogje op Philippe, de hertog van Orléans en haar achterneef.

De liefde lijkt wederzijds, maar er is een groot probleem: Philippe stamt in rechte lijn af van Louis-Philippe, de laatste koning der Fransen die in 1848 gedwongen moest aftreden. Door de dood van zijn vader is de jonge prins bovendien troonpretendent en hoofd van het huis van Orléans.

Philippe, hertog van Orléans.

Leopold II wil van geen huwelijk weten. Frankrijk is intussen aan de 3e Republiek toe en hij is als de dood om de nieuwe machthebbers voor het hoofd te stoten door zijn nicht met de man te laten trouwen die de troon van Frankrijk ambieert. De koning stelt daarom zijn veto, tot groot verdriet van Henriëtte.

De graaf en vooral de gravin van Vlaanderen beginnen hierop in de grootste discretie een zoektocht langs Europese hoven op zoek naar een prins die wel in aanmerking komt. Even denken ze aan Leopold, aartshertog van Oostenrijk en groothertog van Toscane. Wanneer ze zijn naam aan intimi voorleggen, is de reactie unaniem: Leopold is niet te vertrouwen en een slechte partij. Later zal hij afstand doen van zijn titels, tot drie keer toe trouwen en met de nazi’s sympathiseren vooraleer hij in armoede sterft.

Huis van Orléans (2)

Hierop nemen de graaf en de gravin van Vlaanderen de stamboom van het huis van Orléans opnieuw onder de loep. Hun oog blijft hangen bij ene Emmanuel, de hertog van Vendôme en een achterneef van zowel Philippe als van Henriëtte.

Ook Emmanuel stamt af van Louis-Philippe, maar via een jongere zoon van die koning. Hierdoor is zijn positie minder controversieel. Zo mag hij het territorium van Frankrijk betreden, in tegenstelling tot Philippe, die in ballingschap in het Verenigd Koninkrijk leeft.

Emmanuel, hertog van Vendôme (archief Koninklijk Paleis).

De graaf en de gravin van Vlaanderen regelen verschillende "toevallige" ontmoetingen tussen Henriëtte en Emmanuel en de vonk slaat over. Hoewel de beide ouderparen voorstander van een huwelijk zijn, kunnen ze niet zomaar trouwen. Ze behoren allebei tot een koninklijk huis en hebben daarom de goedkeuring van het familiehoofd nodig. Voor Henriëtte is dat opnieuw Leopold II, die deze keer geen bezwaar maakt. Voor Emmanuel is dat… Philippe, die zelf met Henriëtte wou trouwen. Toch geeft ook hij het huwelijk zijn zegen.

Henriëtte en Emmanuel trouwen op 12 februari 1896 in het ouderlijke huis van de prinses in Brussel. Ze mag zich voortaan de hertogin van Vendôme noemen. Op 31 december van dat jaar bevalt ze al van haar eerste kind, Marie-Louise. Later volgen nog de dochters Sophie (1898) en Geneviève (1901) en een langverwachte zoon Charles (1905). Het gezin vestigt zich in een stadspaleis in de rue Pauline Borghèse in Neuilly-sur-Seine, een rijke voorstad van Parijs.

Henriëtte en Emmanuel (archief Koninklijk Paleis).

Cannes en Wimbledon

Zelf was Henriëtte al niet onbemiddeld, maar door haar huwelijk met Emmanuel is ze op slag een van de rijkste prinsessen van Europa. Samen met haar man leidt ze een luxueus en mondain leven. In haar huis in Neuilly organiseert ze salons, bals en andere bijeenkomsten waar de beau monde en tal van koninklijke gasten maar wat graag op af komen.

In de jaren die volgen verwerven de hertog en hertogin van Vendôme daarnaast tal van andere plechtstatige eigendommen zoals het kasteel Saint-Michel in Cannes, Belmont House in Wimbledon en het kasteel van Mentelberg nabij Innsbruck. Ook daar houden ze een luisterrijke levensstijl aan die sommigen de ogen uitsteekt. 

Henriëtte met dochter Marie-Louise in 1898.

Bazar de la Charité

Tegelijk neemt Henriëtte tal van liefdadigheidswerken op zich. Sommige erft ze van haar schoonmoeder Sophie, de hertogin van Alençon en de zus van keizerin Elisabeth (Sisi) van Oostenrijk. Zij is een van de slachtoffers van de ramp in de Bazar de la Charité in Parijs. Dat is een soort tentoonstelling in een gebouw van hout waar welgestelde dames sinds 1885 kunstwerken voor het goede doel verkopen. 

Sophie, hertogin van Alençon.

Op 4 mei 1897 loopt het grondig fout: in een ruimte waar cinematografische beelden worden geprojecteerd, breekt brand uit. Het vuur verwoest de Bazar de la Charité en 129 mensen vinden de dood, onder wie ook Sophie. Tal van koninklijke hoofden wonen haar begrafenis bij. Ook Albert is aanwezig om zijn zus en zijn schoonbroer te steunen. In de marge van de plechtigheid maakt hij kennis met… Elisabeth, hertogin in Beieren. Ze trouwen drie jaar later.

Het mooie leven van de hertog en hertogin van Vendôme blijft duren tot WO I. In 1909 groeit hun status zo mogelijk nog meer: in België sterft Leopold II en neemt Albert het roer van hem over. Voorheen was Henriëtte "slechts" de nicht van de oude vorst, nu mag ze zich de zus van de nieuwe koning der Belgen noemen. In een stad als Parijs geeft haar dat veel aanzien. Tegelijk ontstaan spanningen met Albert omdat hij zelf een bescheidener levensstijl voorstaat.

Oorlogsleed

WO I heeft ook voor Henriëtte grote gevolgen. Josephine zit plots in het kamp van de vijand, want door haar huwelijk is ze officieel een Duitse vrouw. Vier jaar lang kunnen de zussen nauwelijks met elkaar communiceren en dan nog moet dat in het grootste geheim gebeuren. Voor Albert is zelfs dat te riskant: hij zal Josephine pas in 1922 terugzien. Als koningin der Belgen knipt Elisabeth dan weer alle banden met haar familie in Beieren door.

Henriëtte en haar dochter Geneviève.

Ondanks deze persoonlijke zorgen blijft Henriëtte niet bij de pakken neerzitten. Zowel in Wimbledon als in Cannes neemt ze verschillende initiatieven om het oorlogsleed te verlichten. Belmont House tovert ze om tot een ontmoetingsplek voor vluchtelingen uit België. In Cannes stampt ze een militair hospitaal uit de grond waar ze soldaten verzorgt. 

Henriëtte kent ook momenten van geluk. Zo trouwt haar oudste dochter Marie-Louise in 1916 met prins Philippe van Bourbon-Sicilië. Een jaar later krijgen ze een zoon Gaëtan, een eerste kleinkind voor de hertog en hertogin van Vendôme. In 1923 is het de beurt aan Geneviève. Zij trouwt met markies Antoine van Chaponay. Samen krijgen ze twee kinderen: een zoon Pierre-Emmanuel (1925) en een dochter Henryanne (1926). Sophie heeft een handicap en zal nooit trouwen.

Noblesse oblige

Al bij al komen Henriëtte en Emmanuel vrij ongeschonden uit de oorlog, ook financieel. In de jaren 20 knopen ze dan ook geruisloos met hun oude leven aan. Ze maken verschillende verre reizen, onder meer naar Noord-Afrika. Hun kinderen stellen hen echter op de proef met levenskeuzes die vloeken met de aloude aristocratische waarden die ze zelf hoog in het vaandel dragen.

Marie-Louise (de dochter) en Gaëtan (de kleinzoon) van Henriëtte.

Het huwelijk van Marie-Louise en Philippe verloopt stormachtig en in 1925 volgt de scheiding. Twee jaar later slagen ze erin ook hun kerkelijk huwelijk te laten ontbinden. Eind 1928 trouwt Marie-Louise een tweede keer, met de Amerikaan Walter Kingsland. Ze gaan in de VS wonen.

Margaret Watson

Deze "schande" is klein bier in vergelijking met het parcours van hun enige zoon, Charles. Op school doet hij het niet bijster goed en hij drinkt veel. In navolging van zijn ouders maakt hij in de jaren 20 verschillende reizen, onder meer naar de VS. Daar ontmoet hij Margaret Watson ("Peggy"), een vrouw geboren in Richmond (Virginia) en een socialite in New York. Hij valt als een blok voor haar.

Henriëtte en haar zoon Charles in 1920 (archief Koninklijk Paleis).

Wanneer Charles Henriëtte en Emmanuel op de hoogte brengt van zijn relatie, barst de bom. Zij kunnen en willen Peggy niet als een ernstige wederhelft voor hun zoon beschouwen. Hij is de erfgenaam van hun tak van het huis van Orléans en moet die voortzetten met een vrouw uit de "juiste" kringen. Ze bewegen hemel en aarde om hem op andere gedachten te brengen, tevergeefs. 

Charles en Peggy trouwen eerst in de VS en op 24 september 1928 nog eens in Parijs om hun huwelijk ook in Frankrijk rechtsgeldig te maken. De hertog en hertogin van Vendôme zijn ziedend en weigeren de unie te erkennen. Ze willen Peggy niet eens ontmoeten. 

Beurscrash

Emmanuel zal zijn schoondochter nooit onder ogen komen, want hij sterft onverwacht in 1931. Henriëtte moet voortaan alleen door het leven en dat leven loopt intussen minder à l’aise dan voorheen. Aan het begin van de jaren 20 waren zij en Emmanuel nog in staat om het kasteel van Tourronde aan het meer van Genève in de Haute-Savoie te kopen, maar intussen is de hertogin van Vendôme financieel in moeilijk water terechtgekomen.

De begrafenisstoet van de hertog van Vendôme met koningin Elisabeth (links, gesluierd), koning Albert I (midden) en Henriëtte (rechts, gesluierd). 1931 AP

Dat is onder meer een gevolg van de beurscrash van 1929 in New York, die de rest van de wereld in een economische crisis en depressie heeft ondergedompeld en ook het vermogen van Henriëtte zwaar heeft geraakt. Bovendien heeft ze enkele slechte investeringen gedaan die haar nu zuur opbreken. 

Zo heeft ze miljoenen gepompt in een project rond grootschalige veeteelt in Marokko waarover Charles de leiding heeft. Tegen 1933 is de onderneming failliet en is ze al haar geld kwijt. Met pijn in het hart moet Henriëtte verschillende eigendommen verkopen die haar dierbaar zijn, inclusief het stadspaleis in Neuilly, Belmont House en het kasteel van Mentelberg. 

Archief

De dood van Emmanuel heeft Henriëtte diep geraakt. Ze zegt het mondaine leven vaarwel en trekt zich terug in het kasteel van Tourronde. Ze schildert nog, maar in sombere kleuren. Wonder boven wonder vindt ze in haar schoondochter Peggy een lichtpuntje. Ze ontmoet haar verschillende keren en begint haar enorm te appreciëren, ook al omdat ze een positieve invloed op Charles heeft.

Uiteindelijk vindt Henriëtte een nieuw doel in het leven: het archief van het huis van Orléans voor het nageslacht bewaren. Via allerlei erfenissen is dat grotendeels bij Emmanuel en dus bij haar terechtgekomen. Ze pluist het uit, maakt inventarissen op en zet het op orde.

Op basis van het archief publiceert Henriëtte verschillende boeken over illustere figuren uit het huis van Orléans zoals Marie-Amélie, de echtgenote van Louis-Philippe en de laatste koningin der Fransen. Eerder heeft ze al reisverslagen uitgebracht over haar avonturen in de Alpen en in Noord-Afrika.

Ex-koning Manuel II van Portugal (links), zijn vrouw Augusta Victoria (rechts) en Henriëtte (midden) op een tuinfeest in Cannes in 1930.

Nobelprijs

In 1938 valt Henriëtte een grote eer te beurt: twee Franse staatslui nomineren haar voor de Nobelprijs voor de vrede, onder meer omdat ze zich al zo lang voor liefdadigheid inzet. Winnen doet ze niet, maar vandaag blijft ze voor zover bekend de enige Belgische vrouw die ooit een nominatie voor een Nobelprijs heeft gekregen. Zelf komt ze het nooit te weten, want het Nobelprijscomité geeft de namen van mensen die een nominatie krijgen pas decennia na datum vrij.

Rond diezelfde tijd pakken zich opnieuw oorlogswolken samen boven Europa en dat baart Henriette op vele vlakken zorgen. Financieel heeft ze geen enkele buffer meer. Als ze ook Tourronde verliest, is ze alles kwijt. Ook het archief van het huis van Orléans, waarvoor ze intussen vele jaren vecht, is dan in gevaar. 

Een foto die Henriette aan Liliane schenkt, de tweede vrouw van Leopold III (archief Koninklijk Paleis).

Légion d'honneur

Henriëtte vreest ook voor haar eigen leven. Als hertogin van Vendôme is ze een symbolisch en makkelijk doelwit voor fascisten. Toch blijft haar leven tijdens WO II gespaard. Net als in WO I zet ze zich in voor soldaten en gedupeerden. Voor die inspanningen en voor haar uitgebreide liefdadigheidswerk krijgt ze het lintje van ridder in het Légion d’honneur.

Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan eist de oorlog in 1943 een hoge tol voor Henriëtte. Haar dochter Geneviève heeft haar kinderen Pierre-Emmanuel en Henryanne in de VS in veiligheid gebracht. Daar studeert Pierre-Emmanuel aan de militaire school van Pensacola in Florida. Tijdens een vlucht boven de Golf van Mexico, stort het toestel neer. Alle inzittenden komen om, ook de kleinzoon van Henriëtte. Hij is amper 17.

Henriëtte in Ascona (Zwitserland) op 3 mei 1943 (archief Koninklijk Paleis).

Sierre

Na de oorlog lijkt de levenslust van Henriëtte verdwenen. Ze verlaat het kasteel van Tourronde nog zelden, behalve voor een occasionele uitstap naar Zwitserland. Haar hart, nieren en longen laten het afweten en in het voorjaar van 1948 trekt ze naar Sierre om op krachten te komen. Het is haar laatste reis: na enkele dagen wordt ze met spoed naar het ziekenhuis gebracht, waar ze op paaszondag 28 maart sterft. Ze is 77. Op 12 april krijgt ze haar laatste rustplaats in het familiegraf van het huis van Orléans in Dreux. 

De Chapelle royale Saint-Louis in Dreux waar tal van leden van het huis van Orléans zijn begraven.

Het duurt een hele poos vooraleer haar erfenis rond is. In juni 1950 vindt een openbare verkoop van haar roerende bezittingen plaats. Onder anderen koningin Juliana van Nederland slaat haar slag en koopt verschillende items op. Tegen de laatste wil van Henriëtte in, verkoopt Charles het kasteel van Tourronde in 1952. Het gebouw gaat in verschillende appartementen van de hand en het terrein wordt in acht kavels opgedeeld.

Haar kinderen versnipperen ook het archief van het huis van Orléans, haar levenswerk. Geneviève krijgt de ene helft in handen en schenkt die later aan de Archives nationales in Parijs. De andere helft gaat naar Charles. Na zijn dood verkoopt Peggy zijn deel aan de Belgische staat.

(Video onder: begin 2004 duikt een kroon van Henriëtte uit de 19e eeuw op de Antiekbeurs van België (vandaag BRAFA) in Tour & Taxis in Brussel op)

Video player inladen...

Meer weten?

In 2000 publiceerde Dominique Paoli "Henriette. Duchesse de Vendôme", een (Franstalige) biografie over Henriëtte. 

Op 17 oktober 2017 was royaltywatcher Jan Van den Berghe te gast in "Nieuwe feiten" op Radio 1 waar hij het leven van Henriëtte in een notendop samenvatte. Dat gesprek kan u hieronder herbeluisteren: