Het emotionele en simplistische discours van extreemrechts begint Spanjaarden te mobiliseren

Gisteren waren er regionale parlementsverkiezingen in de zuidelijke Spaanse regio Andalusië. De extreemrechtse partij VOX verraste met een sterk resultaat. Voor het eerst zit een extreemrechtse partij weer in een regionaal parlement sinds de herinvoering van de democratie in Spanje in 1975, toen dictator Francisco Franco overleed. Maar van waar die Spaanse ruk naar rechts?

labels
Sven Tuytens
Sven Tuytens is correspondent in Spanje.

De Andalusiërs die zondag voor een nieuw regioparlement moesten kiezen, houden heel Spanje in de ban. De resultaten zijn paradoxaal: de socialistische PSOE haalt de meeste stemmen, maar zakt weg naar 33 zetels. Met 7 zetels minder zet de christendemocratische Partido Popular haar slechtste score ooit neer, maar kan tegelijk het voorzitterschap van de deelregering opeisen.

Het centrumrechtse Ciudadanos groeit op een spectaculaire manier, maar slaagt er niet in om haar rivaal, de Partido Popular te kloppen. De grote doorbreker is de extreemrechtse partij VOX, die haar succes te danken heeft aan een hevig opbod van Spaans nationalisme tussen Partido Popular en Ciudadanos. VOX doet met 12 volksvertegenwoordigers haar intrede in het regioparlement. Partido Popular, Ciudadanos en Vox halen een absolute meerderheid. Het lukt de PSOE zelfs niet om met de steun van het linkse Unidos Podemos een meerderheid te vormen.

Afkeer traditionele partijen

VOX, dat er alle baat bij heeft dat de Catalaanse kwestie voor spanningen blijft zorgen, slaagt niet zozeer munt uit anti-Catalaanse gevoelens, maar teert vooral op de diepe afkeer van veel Andalusiërs over hoe slecht de Partido Popular en PSOE met de politieke crisis in Catalonië omgaan.

Dit is bijzonder voor een land dat 40 jaar gebukt leefde onder een militaire dictatuur

Een tweede reden van succes is een klassieker: illegale immigratie. Andalusië is dit jaar opnieuw de toegangspoort van illegale immigratie naar Europa geworden. Tegen het einde van 2018 zullen meer dan 60.000 migranten op Andalusische stranden en havens gearriveerd zijn. De regio telt het gros van de opvangcentra, die met maar liefst 11.000 minderjarigen uit hun voegen barsten.

Bij steeds meer mensen leeft het gevoel dat noch de Andalusische overheid, noch de Spaanse regering de zaak onder controle heeft. Het emotionele en simplistische discours van extreemrechts begint Spanjaarden te mobiliseren. En dat is bijzonder voor een land dat 40 jaar gebukt leefde onder een militaire dictatuur (1939-1975). Het zal niet bij een vertegenwoordiging van extreemrechts in het Andalusische regioparlement blijven. Volgend jaar zal VOX zonder enige twijfel ook in het Spaanse parlement zitten.

Het dilemma van premier Sánchez

De PSOE zwalpt een onzekere toekomst tegemoet. Na 36 jaar aan de macht stort het socialistische bastion in Andalusië in elkaar. De onenigheid tussen premier Pedro Sánchez en de leidster van de Andalusische socialisten gaat ook tijdens de volgende generale verkiezingen een rol spelen.

Susana Díaz verwijt Sánchez dat diens té verzoenende houding ten aanzien van de Catalaanse separatisten haar stemmen heeft gekost. Pedro Sánchez liet gisteren niets van zich horen en staat nu voor een gigantisch dilemma: vervroegde verkiezingen uitschrijven en politieke zelfmoord plegen of wachten. Maar waarop zou hij moeten wachten?

Hoe dan ook gaat de Catalaanse kwestie hem nog meer in het nauw drijven. Sánchez en Turull, twee gevangen leiders van de Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging zijn enkele dagen geleden in hongerstaking gegaan.

Dictator Franco is terug

Met VOX volgt Spanje een tendens die in andere landen van de Europese Unie, waar de opmars van extreemrechts al langer bezig is. Lange tijd lukte het de Partido Popular om haar extreemrechtse vleugel rustig te houden. Als erfgenaam van een deel van het gedachtengoed van de militaire dictatuur van Francisco Franco is de partij vandaag niet langer in staat om alle rechtse krachten te bundelen.

Met een virulent nationalistisch discours was Ciudadanos van plan om de Partido Popular opzij te duwen, maar dat is hen niet gelukt. De teleurstelling in de traditionele partijen, de angst voor een Spanje zonder Catalonië en een brede laag van de bevolking die de klappen van de economische crisis nooit te boven is gekomen, hebben de weg vrijgemaakt voor het rauwe populisme van VOX. De partij die tot voor kort als marginaal beschouwd werd, is nu de stem van de misnoegden geworden.

VOX is erin geslaagd om in de armste wijken van de Andalusische steden mensen te mobiliseren die traditioneel links stemden. Unidos Podemos is er niet in geslaagd om zich op te werpen als links alternatief van de PSOE en verliest 3 zetels in vergelijking met 2015.

De partij die tot voor kort als marginaal beschouwd werd, is nu de stem van de misnoegden geworden

VOX is niet van plan om een bijrol te spelen. “We hebben de sleutel om de PSOE van de macht te verdrijven. We hebben de sleutel voor de vorming van een regering in handen”, klonk het. De euforie bij VOX was gisteren zo groot dat ze zelfs de regiovoorzitter wou leveren.

Bij linkse partijen werd met afschuw gereageerd. “Het antifascistische alarm gaat af”, verklaarde Pablo Iglesias, de voorzitter van Podemos. Hij roept op tot verzet. José Luis Ábalos, de voorzitter van de PSOE riep de Partido Popular en Ciudadanos om zich niet vuil te maken aan een regeringsvorming met extreemrechts.

Gevaarlijke onverschilligheid

Het pijnlijkste van deze stembusslag is dat het de meeste Andalusiërs eigenlijk geen moer kan schelen wie er in hun regio aan de macht is. 58 procent van de stemgerechtigden is zondag gewoon thuis gebleven. Een nieuw record. Vooral mensen die traditioneel links stemmen, gaven er de brui aan.

De Spaanse politieke partijen zouden zich de vraag moeten stellen waarom er zo’n versnippering van stemmen bestaat en vooral waarom de afkeer bij de bevolking zo groot is. De PSOE heeft maar liefst 400.000 stemmen verloren. De Partido Popular, die victorie kraait, verliest 316.000 stemmen en Adelante Andalucía, bijna 280.000.

Hoe kunnen de Partido Popular en Ciudadanos nu overwegen om in zee te gaan met een partij die tijdens de verkiezingsavond zelfs geen pers toeliet op hun hoofdkwartier? De zegevierende leider van VOX, Francisco Serrano, haalde gisteren de Spaanse kranten met een uitspraak die hij van Martin Luther King leende: "Om het kwade te laten zegevieren, volstaat het dat de goeden niets doen"…

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.