Op reis met Vlaamse meesters: Het meest politieke schilderij uit de Belgische geschiedenis

Elke week leiden Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey je naar een plek in Vlaanderen of Brussel waar onze grootste Vlaamse meesters hun schildersezel opstelden.  Ooit vonden schilders het de volmaakte plekken om verzinnelijkt te worden op het canvas. Vaak zijn ze het nu nog. Soms zijn ze het niet meer. Het schilderij van toen, het beeld van nu in 360°

Vandaag "Tafereel van de Septemberdagen 1830 op de Grote Markt te Brussel" van Gustaaf Wappers uit 1835. Of hoe de regering van toen de feiten van de Belgische onafhankelijkheidsstrijd liet bijkleuren voor de volgende generaties.

Waarschijnlijk is geen enkel schilderij in België zo nauw verbonden met de reguliere geschiedenis als "Tafereel van de Septemberdagen 1830". En weinig schilders schurkten zich zo tegen de politiek en de heersers aan als Gustaaf Wappers. De periode rond 1830 was natuurlijk een uitzonderlijke periode. Na de Julirevolutie in Parijs was de opstandige stemming overgeslagen naar Brussel. De nieuwe kunststroming, de romantiek leek er naadloos bij aan te sluiten. Schilders braken met het koele neoclassicisme. De romantici schilderden expressieve en theatrale scènes waar de emotie van afdroop. Hoogdravende patriottische gevoelens pasten foutloos. Het leek of de Belgische revolutie en de romantische kunst voor elkaar geboren waren.

Heroïek van de revolutie

"Tafereel van de Septemberdagen 1830" is een fictieve enscenering. Het is een synthese van de gebeurtenissen tijdens vier revolutionaire septemberdagen. De opvoering van "De Stomme van Portici" had in augustus geleid tot een eerste volksopstand tegen de Hollandse heersers. Op 23 september wilde het Hollandse leger onder leiding van Frederik, zoon van Willem I, orde op zaken stellen. Het leidde tot straatgevechten in Brussel en een opstand op alle niveaus. Vier dagen later trokken de Hollanders zich definitief terug.

In de nacht van 24 op 25 september werd de "Proclamatie aan de burgers van Brussel" voorgelezen waarin opgeroepen werd om barricades op te gooien en kasseien klaar te leggen. De symboliek van dit moment is het eerste stukje officiële Belgische staatskunst geworden. De nieuwe Belgische regering gaf Gustaaf Wappers in 1832 de opdracht om de heroïek van de revolutie te prijzen. In 1835 zou het monumentale manifest van 4,44 meter bij 6,60 meter klaar zijn om officieel onthuld te worden. Het zou de jaren daarna door Europa reizen ter meerdere eer en glorie van de intussen internationaal erkende nieuwe natie.

Er vloeide nauwelijks bloed op de Grote Markt

Gustaaf Wappers heeft zijn dramatisch tafereel van de septemberdagen op de Grote Markt van Brussel geplaatst. Het was een symbolische keuze. Het stadhuis en de gildenhuizen moesten verwijzen naar de glorietijd van weleer. In werkelijkheid vloeide tijdens de opstand nauwelijks bloed op de Grote Markt.

Alleen het decor is historisch correct. Wappers schilderde het stadhuis nog voor de grote restauratie die op de Belgische revolutie zou volgen. De gevel van het gebouw kreeg later 172 nieuwe beelden van prominente figuren in de vele nissen van de voorgevel. De Grote Markt, die er voor de revolutie desolaat bij lag, kreeg in korte tijd een opwaardering die van haar het hart van het nieuwe land zou maken.

Op de achtergrond zijn drie befaamde gildenhuizen te zien, "den Vos", "den Horen""en "de Wolvin". Het immense beeld van Sint-Niklaas, de beschermheilige van de handelaars, was nog niet geplaatst op de geveltop van huis "den Vos". Ook de feniks en de vazen op huis "de Wolvin" zouden pas na 1850 verrijzen.  Gustaaf Wappers schilderde met enige vrijheid ook "t Gulden Hoofd", het kleinere gildenhuis van de bakkers helemaal links. Het kleinste gildenhuis, gelegen in zijstraat, de Guldenhoofdstraat, is onmogelijk in één blik met de gevel van het Stadhuis te krijgen. Tenzij een aardbeving de Grote Markt door elkaar schudde. Maar daar staat niets van in de annalen van seismologen.

Loopje met de waarheid

Gustaaf Wappers liet zich voor "Tafereel van de Septemberdagen 1830" onbetwistbaar inspireren door Delacroix' overbekende "De vrijheid leidt het volk" uit 1830. Op dat iconisch schilderij vuurt een halfnaakte vrouw opstandelingen aan vanop de barricades met de Franse driekleur in de hand. Ook Wappers koos voor een piramidale opbouw met bovenaan de Belgische vlag. En nam tegelijk een loopje met de waarheid.

De echte opstandelingen zwaaiden in de Brusselse straten met de Franse of de Brabants-Henegouwse vlag. De laatste was rood-geel-zwart in horizontale banen. Om verwarring met de Duitse vlag te vermijden, werden de kleuren pas later verticaal geplaatst en tot nationale vlag gedoopt.

Wappers maakte eerst een klein voorontwerp van zijn “Septemberdagen”. Daarop waren nog opstandelingen te herkennen met frygische mutsen, een symbool van vrijheidsstrijders uit de Franse revolutie en de Amerikaanse burgeroorlog. De frygische mutsen haalden het definitieve paneel niet. De boodschap moest niet de vrijheid zijn, wel de onafhankelijkheid. Terzijde, de bekendste dragers van frygische mutsen vandaag zijn de smurfen.

De grootsheid van het verleden

Ook de keuze van de figuren had betekenis. Wappers schilderde arm en rijk, jong en oud. De revolutie moest voorgesteld worden als een van alle lagen van de bevolking. In werkelijkheid werd ze vooral gedreven door de burgerij en de Franstalige adel. Het deed Alexandre Gendebien, opstandeling van het eerste uur, later zeggen: “Het volk heeft de revolutie gemaakt en de burgerij heeft ze in beslag genomen.”

De lansier die wijst naar de initialen "G.W." is Gustaaf Wappers zelf. Ook verschillende andere collega-schilders zijn te herkennen. In de aanstormende ruiter is Generaal Chazal herkenbaar, de latere Belgische minister van oorlog. Chazal stond niet op het voorontwerp van het schilderij dat Wappers maakte. Waarschijnlijk is hij op vraag van zijn opdrachtgevers toegevoegd.

Het schilderij bevat enkele sprekende verwijzingen naar "De Kruisafneming" van Pieter-Paul Rubens. Er is de vrouw met de schijnbaar gesneuvelde man, of de moeder met baby die haar man probeert te weerhouden om aan de gevechten deel te nemen. De romantische schilders wilden terug aansluiten bij de grote meesters zoals Rubens. Verwijzingen naar de grootsheid van het verleden pasten helemaal in het nieuwe nationale bewustzijn.

Copy or reproduction of this photograph and meta data prohibited without written agreement. Infringements persecuted worldwide.

Schandpaal of lantaarnpaal?

Er is tenslotte nog één belangrijke figurant in het tafereel van Wappers: de paal in het midden van de strijd.  Sommige historici zagen er een symbolische schandpaal in die door de mensenmassa in verdrukking geraakt. Het kan echter alleen maar de uit de kluiten gewassen versie zijn van de gaslantaarn die in 1830 op de Grote Markt stond. Brussel had de eerste gasfabriek van het Europese vasteland en kreeg als een van de eerste steden straatverlichting op gas. De monumentale en centraal geplaatste lantaarn op de Grote Markt zou er uiteindelijk maar 25 jaar blijven staan. Te oordelen naar de vele afbeeldingen die er van gemaakt zijn door kunstenaars, moet hij een buitengewoon feeëriek beeld gegeven hebben.

"Tafereel van de Septemberdagen 1830 op de Grote Markt te Brussel" van Gustaaf Wappers hangt in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Brussel