"In Rusland is het onderscheid tussen gangsters, corrupte zakenmensen en politici vervaagd"

Het Kremlin maakt de laatste jaren meer en meer gebruik van criminelen om vuil werk op te knappen. Van cyberaanvallen in Estland over destabiliseringspogingen in Oekraïne tot liquidaties in Turkije. Het is het sluitstuk van de decennialange samenwerking tussen de maffia en de Russische overheid, die de Britse professor Mark Galeotti beschrijft in zijn nieuw boek "De Vory. De Russische supermaffia". 

"De giftige erfenis van Stalin", noemt Galeotti het: de samenwerking tussen criminelen en de Russische staat. Galeotti is onderzoeker aan het Instituut voor Internationale Betrekkingen in Praag en een absolute autoriteit op het vlak van de Russische georganiseerde misdaad. In zijn nieuw boek, dat net in het Nederlands werd vertaald, beschrijft hij de opkomst van de Russische criminelen, de beruchte vory v zakone – vrij vertaald: "criminelen die volgens de code leven". 

Erecode

De vory zijn herkenbaar aan hun getatoeëerde lijven, hun criminele straattaal en hun erecode: gangsters die zichzelf volledig buiten het systeem plaatsen. Maar in de Goelag, de bikkelharde Siberische strafkampen onder Stalin, slaagt de overheid erin om de criminelen voor hun kar te spannen. Ze worden ingezet als bewakers en de grens tussen onder- en bovenwereld vervaagt, zegt Galeotti: "Je krijgt een criminele subcultuur die de hele Sovjet-Unie domineert, met strenge regels over discipline en eenheid, maar die tegelijkertijd zegt dat het oké is om samen te werken met corrupte machthebbers."

Plots zijn gangsters geen uitbuiters meer,  maar mensen die je aan alcohol kunnen helpen voor je nieuwjaarsfeest

De Russische maffiosi gedijen goed onder het communistische systeem en de inefficiënte planeconomie van Brezjnev. Maar onder hervormer Michail Gorbatsjov komt de maffia tot volle wasdom. Terwijl hij de Sovjet-Unie probeert te liberaliseren, leidt dit alleen maar tot meer kansen voor de criminelen. Bijvoorbeeld door Gorbatsjovs anti-alcoholcampagne. "Plots zijn gangsters geen uitbuiters meer, maar mensen die je aan alcohol kunnen helpen voor je nieuwjaarsfeestje. Ze worden een soort dienstverleners in de ogen van de bevolking."

In de jaren 90, op de puinhopen van de Sovjet-Unie, komt de onderwereld helemaal bovendrijven. Extreem gewelddadige oorlogen en liquidaties tussen bendeleden worden uitgevochten op straat. 

Poetin sluit een deal

Vladimir Poetin, die in 2000 president wordt, maakt een einde aan het publieke geweld. Maar onder de radar blijft de criminaliteit broeien. Hij sluit een deal met de bendes en "temt" de maffia, zegt Galeotti: "Toen Poetin viceburgemeester was in Sint Petersburg in de jaren 90 moest hij ook al de contacten onderhouden met de machtige lokale gangsters. Die tactiek breidt hij uit naar heel Rusland. De nieuwe spelregels zijn: criminelen blijven doen wat ze doen, en de politie zal blijven proberen hen te vangen. Maar als ze de staat voor de voeten zouden lopen, zullen ze behandeld worden als vijanden van de staat."

De maffia aanpakken, zou een oorlog betekenen tegen Poetins eigen elite

In Rusland zijn de werelden van georganiseerde misdaad, zaken en politiek heel erg met elkaar verstrengeld, het is niet duidelijk waar de grens ligt tussen gangsters, corrupte politici en zakenmensen. Dus de maffia aanpakken, zou volgens Galeotti een oorlog betekenen tegen zijn eigen elite. Daar had Poetin toen dus geen zin in.

 (Lees verder onder de foto)

"An offer you can't refuse"

Maar wat opvalt is dat sinds 2014, sinds de annexatie van de Krim en de oplopende spanningen met het Westen, gangsters ook meer en meer actief ingezet worden: "Het Kremlin zegt criminelen niet langer enkel wat ze niét mogen doen, het is meer en meer een ‘positief’ proces. We zien dat vooral in Europa, waar soms Russische bendes gebruikt worden als hulp voor de Russische veiligheidsdiensten, om specifieke missies uit te voeren. Ze zijn ook in Oost-Oekraïne en op de Krim gebruikt om extra spierkracht te leveren aan Russische speciale eenheden." 

In Rusland kan iedereen worden gevraagd om 'zijn steentje bij te dragen' in de politieke oorlog tegen het Westen

Criminelen inzetten, dat is gemakkelijk te ontkennen: niets lijkt te wijzen op betrokkenheid van het Kremlin. Maar niet enkel maffiosi worden ingezet voor buitenlandse operaties. Onder Poetin is Rusland een "mobilisatiestaat" geworden, zegt Galeotti. Rusland bokst boven zijn gewicht en neemt het op tegen veel machtigere tegenstanders. Daarom speelt Rusland het slim: iedereen kan worden gevraagd om "zijn steentje bij te dragen" in de politieke oorlog tegen het Westen.

"Rusland is Noord-Korea niet, het is geen totalitair regime. Maar Rusland verwacht wel af en toe dat je iets voor het land doet – of je nu een zakenman, gangster of journalist bent. Zakenmensen moeten soms financieel bijdragen of worden als instrument gebruikt. Individuele hackers krijgen bezoek van de veiligheidsdiensten en stellen hen voor het dilemma: ‘of we gooien je in de gevangenis, of je doet dit voor ons'. Rusland mobiliseert alle middelen die het ter beschikking heeft, zowel in de boven- als in de onderwereld."

Maar ook de veiligheidsdiensten worden meer en meer gemobiliseerd voor politieke doeleinden. Operaties in het buitenland, zoals de vergiftiging van de Russische oud-dubbelspion Skripal begin dit jaar in Salisbury.

Blunderende veiligheidsdiensten?

De GROe, de Russische militaire geheime dienst, kwam de voorbije maanden vaak in het nieuws. Soms leek het wel alsof de geheime dienst de ene blunder na de andere beging: de verdachten van de Skripal-moord werden al snel geïdentificeerd aan de hand van camerabeelden, de GROe-agenten die de OPCW in Den Haag probeerden te hacken, werden op heterdaad betrapt. "Maar we weten natuurlijk alleen maar welke geheime operaties er mislukken, niet welke er succesvol verlopen", werpt Galeotti tegen.

Rusland vecht een politieke oorlog met het Westen. Een veldslag verliezen is niet erg, zolang je de oorlog wint

Bovendien bekijken we die acties te veel vanuit ons eigen perspectief. "Rusland vindt dat het in een politieke oorlog is met het Westen. In oorlogstijd weet je dat je veldslagen zal verliezen. Zolang je de oorlog maar wint. Rusland is ook niet bezorgd om de imagoschade. De relatie met het Westen kan toch niet slechter."

Toch is Galeotti optimistisch over de toekomst van Rusland op langere termijn. Hij ziet een nieuwe generatie die genoeg heeft van de corruptie. Uit eigenbelang: "Een nieuwe generatie corrupte zakenmensen die hun eerste miljoen verdiend hebben met criminele activiteiten, maar nu honderden miljoenen waard zijn, willen kunnen investeren in het buitenland en hun rijkdom kunnen doorgeven aan hun kinderen."

"De vory. De Russische supermaffia" van Mark Galeotti is uitgegeven bij Prometheus.

Beluister hier het gesprek met Marijn Trio in "De wereld vandaag" op Radio 1.