De ontploffing van Krakatau in 1883: de eerste "wereldwijde" ramp, lang voor de tsunami in Indonesië

De vulkaan die in Indonesië dood en vernieling heeft gezaaid, ontplofte al eens eerder. Dat gebeurde in augustus 1883 met tienduizenden doden tot gevolg. Zowel door meteorologische effecten als door technologische vernieuwing was de ramp destijds wereldwijd voelbaar.

De straat van Sunda tussen Java en Sumatra, 20 mei 1883.  Na een winterslaap van twee eeuwen stijgt plots gerommel op uit de buik van Krakatau, een eiland met liefst 3 vulkanische uitlaten in het hart van de smalle waterweg tussen de 2 Indonesische eilanden.

In de maanden die volgen, blijft Krakatau met de regelmaat van de klok onheilspellende geluiden uitstoten. De druk stijgt en tegen de zomer bereikt die een hoogtepunt. Op 11 augustus beginnen de vulkanische uitlaten as uit te spuwen, een voorbode van een epische catastrofe.

Hiroshima

Op 26 augustus stijgt een aswolk liefst 32 kilometer hoog de lucht in en veroorzaken bevingen verschillende tsunami's. De volgende ochtend om 5.30 uur gaat het dak eraf, letterlijk: in de loop van 4,5 uur vinden 4 krachtige uitbarstingen plaats met catastrofale gevolgen.

Vooral de laatste uitbarsting om 10.02 uur is ongezien. Krakatau ontploft in zijn geheel met een kracht 10.000 keer groter dan de atoombom die in WO II op Hiroshima in Japan is gedropt. Dat veroorzaakt een onvoorstelbaar geluid dat tot in Sri Lanka en Perth in Australië is te horen, duizenden kilometers verderop. Schokgolven trekken de wereld rond.

Een tekening van de ontploffing van Krakatau uit 1888.

De bewoners van de kusten van Java en Sumatra zijn vogels voor de kat. De uitbarstingen veroorzaken reusachtige tsunami's met golven tot 40 meter hoog die kilometers landinwaarts alles wegspoelen. De zee werpt blokken koraal van 600 ton op het strand en slingert een stoomschip 5 kilometer ver het binnenland in. Meer dan 160 dorpen zijn van de kaart geveegd en tussen 35.000 en 40.000 mensen komen om.

Een blok koraal op het strand na de ontploffing van Krakatau.

"De schreeuw"

Alles samen stoten de vulkanen van Krakatau 18 kubieke kilometer as de atmosfeer in die het zonlicht in de buurt van het eiland dagenlang blokkeert. De wolk verspreidt zich over een gebied van meer dan 400 kilometer breed en vult de bovenste luchtlagen overal ter wereld met asdeeltjes. 

In de dagen, maanden en zelfs jaren die volgen, maken mensen in zowat elk werelddeel melding van bijzondere fenomenen in de lucht. De zon heeft op verschillende plekken een aparte kleur en overal is de zonsondergang opvallend rood. Sommige wetenschappers stellen dat de Noorse schilder Edvard Munch dat effect in 1893 onbewust heeft vastgelegd met zijn psychedelische lucht op zijn doek "De schreeuw".

"De schreeuw" van Edvard Munch.

De asdeeltjes hebben ook een effect op het klimaat wereldwijd. Ze houden de warmte van de zon tegen waardoor de gemiddelde temperatuur in 1884 zowat 1,2 graad Celsius lager ligt. Pas tegen 1888 is de temperatuur weer min of meer normaal.

Ook mentaal laat de ontploffing van Krakatau over de hele planeet sporen na. In 1883 zijn grote delen van de wereld via de telegraaf met elkaar verbonden en kan nieuws razendsnel duizenden kilometers afleggen. Via telegrammen zijn Europa en de VS in geen tijd op de hoogte van wat zich in Indonesië heeft afgespeeld. In die zin is het de eerste "wereldwijde" ramp.

Boven: een tekening van Krakatau vóór 1883. Onder: een tekening na de ramp, de flank is weggeblazen.

Anak Krakatau

Van Krakatau blijft na de uitbarsting niet veel meer over. De berg van meer dan 800 meter hoog is tot 3 kleine eilanden gereduceerd. Toch blijft de plek van vulkanische activiteit bulken en tegen 1930 verrijst een nieuw eiland uit de golven. Eerst is het piepklein, maar het groeit jaar na jaar gestaag tot een nieuwe vulkaan. 

Vandaag is het eiland zowat 400 meter hoog en draagt het de naam Anak Krakatau. Dat betekent zoveel als "kind van Krakatau". Het is die vulkaan die gisteren is uitgebarsten en de nieuwe tsunami wellicht heeft veroorzaakt.

Een team van Indonesische natuurbeheerders maakte deze beelden van de uitbarsting van de Anak Krakatau, die de vloedgolf veroorzaakte.

Video player inladen...
Video player inladen...