Op reis met Vlaamse meesters: De dag dat Brussel voor open grenzen koos

Elke week leiden Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey je naar een plek in Vlaanderen of Brussel waar onze grootste Vlaamse meesters hun schildersezel opstelden.  Ooit vonden schilders het de volmaakte plekken om verzinnelijkt te worden op het canvas. Vaak zijn ze het nu nog. Soms zijn ze het niet meer. Het schilderij van toen, het beeld van nu in 360°

Vandaag 'De afschaffing van de tolgelden" van Xavier Mellery of hoe al in 1860 een stap werd gezet naar een eengemaakte markt

"De afschaffing van de tolgelden" laat het moment zien waarop mannen, vrouwen en kinderen voor het eerst Brussel binnenstromen zonder nog te moeten aanschuiven aan de tolhuizen. In 1860 had Minister van Financiën Frère-Orban de tol, of belasting op goederen die de stad binnenkomen, afgeschaft. Xavier Mellery situeerde het historische voorval op de Naamse Poort. Een stoet boeren schuift de stad binnen langs een van de twee tolhuizen van de Naamsepoort, bij het begin van de Elsensesteenweg. Melkkannen, biervaten, kippen, varkens en meel worden triomfantelijk Brussel binnengedragen. De voortaan werkloze octrooibeambten kijken mistroostig toe vanuit hun tolhuis.

Belfius Art Collection - Frank Michta

Feest in Brussel

Brussel maakte in 1860 geschiedenis mee. In de nacht van 20 op 21 juli was het feest in Brussel. Niet de komende nationale feestdag, wel de afschaffing van het stedelijk octrooirecht enkele dagen eerder door het parlement deed de bevolking massaal op straat komen. Klokken luiden en fanfares paradeerden door de straten. Tegelijk werden vernielingen aangebracht aan de octrooihuizen, het symbool voor de strenge handelsbelastingen en de gehate octrooibeambten.

Sinds de middeleeuwen belastten steden de invoer op producten. Octrooibelasting werd geïnd aan de stadsgrenzen. Handelaars van het platteland moesten hun kippen, varkens, bloem, fruit of biervaten laten taxeren aan octrooihuizen. Na betaling en meestal veel oponthoud mochten ze de stad binnen om hun waren op de markt te verkopen. Brussel had begin negentiende eeuw 14 tolhuizen verbonden door een muur. 

Europese Unie avant-la-lettre

De afschaffing van de octrooirechten in 1860 was een van de grootste maatschappelijke hervormingen van de negentiende eeuw. De stedelijke autonomie moest plaats maken voor een Belgische eenheidsmarkt. Gedwongen door de snelle industriële groei werden nog verschillende andere wetten afgeschaft die het vrij handelsverkeer belemmerden. Wat we in de naoorlogse twintigste eeuw met de Europese Unie meemaakten, gebeurde honderd jaar eerder op Belgische schaal.

Met het hondengareel over de Naamsepoort

Het tolhuis waarlangs Xavier Mellery de bepakte boeren liet voorbij schuiven, bestaat nog steeds. Na de afschaffing van de tolgelden werden de twee tolhuizen van de Naamsepoort gedemonteerd en exact heropgebouwd aan de ingang van het Terkamerenbos. Het domein was toen volop in aanbouw. De paviljoenen met hun Toscaanse pilasters zouden lange tijd dienen als onderkomen voor een Brussels politiekorps. Vandaag zijn ze niet meer dan een stuk erfgoed, perfect symmetrisch op 38 meter van elkaar geplaatst in parallel met de Louizalaan.

Het standpunt dat Xavier Mellery voor zijn historisch tafereel innam, zou nu midden op het immense betonnen kruispunt liggen dat de Naamsepoort deelt met de Brusselse kleine ring. Nochtans was de Naamsepoort na 1860 een van de levendigste uitgaansbuurten van de stad geworden. Vandaag heerst koning auto er. Met een hondengareel over het kruispunt trekken, zou niet bepaald veilig zijn. Het zou bovendien op een proces-verbaal komen te staan. De in een gareel ingespannen trekhond zoals Mellery hem afbeeldde, werd in 1975 definitief verboden. Trekhonden waren tot een stuk in de twintigste eeuw nog heel gebruikelijk om waren te vervoeren naar de markten.

Ideologische strekking

Met "De afschaffing van de tolgelden" schiep de jonge Xavier Mellery in 1880 een allegorie van de nieuwe liberale Belgische staat maken. Zijn doek van twee bij drie meter was een voorbeeld van de toen populaire realistische en historische kunst.  Vaak had ze een ideologische strekking. Later zou de kunstenaar de monumentale doeken afzweren, en kiezen voor intieme, symbolistische kunst. Mellery ligt begraven op het vermaarde kerkhof van Laken.

"De afschaffing van de tolgelden" maakt deel uit van de kunstcollectie van Belfius maar wordt op dit ogenblik niet tentoongesteld.