copyright scoopnet.com

Haruki Murakami 70. Of leeft hij in een andere tijdzone?

Naar aanleiding van zijn 70e verjaardag brengt uitgeverij Atlas Contact de autobiografie van Haruki Murakami op de markt. Die heet "Romanschrijver van beroep". Het boek geeft een mooi en kleurrijk beeld van de carrière van de meest succesvolle Japanse schrijver ooit. Als hij dit of volgend jaar of nog later de Nobelprijs wint, moet hij er een hoofdstuk aan toevoegen. 

Haruki Murakami (° Kyoto 1949) zit echt wel te azen op de hoogste literaire onderscheiding. Zo was hij geen kandidaat voor de alternatieve Nobelprijs vorig jaar, uit vrees dat als hij die won, hij later geen kans meer zou maken op de veel lucratievere echte. En Japan mag geleidelijk aan de beurt komen, de bekroning voor Kenzaburo Oë ligt al ruim 20 jaar achter ons. Als Murakami ooit dé literaire trofee wegkaapt, wordt hij in elk geval de meest commerciële auteur die de Nobel gewonnen zal hebben.   

Begin en eindig je carrière met een prijs

Het toeval wil dat Murakami's carrière ook begon met een bekroning, voor "Luister naar de wind" in 1979. Tussen zijn debuut insturen en bericht krijgen dat hij de winnaar was, lag een vol jaar. De legende wil dat Murakami zich niet meer herinnerde dat hij zijn roman had ingediend. En zonder die prijs had hij zijn tekstverwerker misschien naar de uitdragerij gebracht.     

De ouders van Murakami waren docenten Japanse literatuur. Zoon Haruki was niet erg geïnteresseerd in boeken, en al helemaal niet in Japanse. Jazz, sex en sport, hardlopen en baseball, boeiden hem meer. Ook het soms erg gewelddadige studentenoproer in de jaren 60 hield hem bezig. In vergelijking met wat Japanse studenten aanrichtten in die tijd, onder meer bij protesten tegen de uitbreiding van luchthavens, leken hun soortgenoten in Parijs koorknaapjes. 

Jazzman Murakami

Na zijn huwelijk exploiteerde Murakami een jazzclub, "Peter Cat". Hij deed dat tot 1982. De club gaf hem tijd om te schrijven, en inspiratie op te doen, voor "Dans, dans, dans" ondermeer. Vreemd genoeg, beïnvloed door Amerikaanse auteurs en muzikanten, schreef hij eerst in het Engels, en vertaalde dan zijn manuscript naar het Japans. Enkele van zijn eerste boeken ontstonden in het buitenland, "Norwegian wood" in Griekenland en "De opwindvogelkronieken" en "Ten zuiden van de grens" in Amerika. 

Eenmaal een behoorlijk verkopend auteur, legde Murakami zichzelf een strak en ascetisch aandoend schema op van werken, hardlopen, gezond eten, vroeg slapen en op tijd opstaan. Veel contact met andere auteurs, of met mensen tout court had en heeft hij niet.   

Magisch realisme

Na ondermeer "Flipperen in 1973", "De jacht op het verloren schaap", "Hard-boiled Wonderland en het einde van de wereld" brak Murakami in 1987 internationaal door met het intussen verfilmde "Norwegian Wood", genoemd naar een knap nummer van de Beatles. In en buiten Japan gingen miljoenen exemplaren over de toonbank. "Norwegian Wood" vatte de thema's van Murakami op dat ogenblik samen: een nostalgisch verhaal over verlies en opgroeien, verliefd zijn op 2 vrouwen tegelijk, en af en toe vreemde mysterieuze gebeurtenissen.  

Video player inladen ...

Murakami kwam met een zekere regelmaat met nieuw werk, onder meer "Spoetnikliefde" in 1998. Zijn beste en meest magisch-realistische vind ik "Kafka op het strand". Opnieuw is een wat wereldvreemde tiener, die opgroeit bij een afwezige vader, de centrale figuur. Hij gaat werken in een weinig bezochte bibliotheek aan de rand van een onpeilbaar donker bos.

De bibliotheek wordt geleid door een transgender. De scène waarin een onderzoekscommissie de toiletten komt inspecteren op vrouwvriendelijkheid behoort tot het grappigste wat ooit is geschreven. Toen ik dit boek las, keek ik af en toe naar de kaft om zeker te zijn dat ik geen onbekend werk van Hubert Lampo of Johan Daisne in de hand had. 

copyright noted.co.nz

Uit zijn voegen gebarsten schrijverschap

in de 21ste eeuw zag Murakami het groot. Te groot volgens nogal wat recensenten en lezers. Kenmerkend uit die periode is het driedelige "1Q84" waar hij drie jaar aan werkte. In die erg omvangrijke sequel gaat hij voluit op de magische toer. Via geheime poorten belanden zijn personages in een andere tijdzone. In die parallelle werkelijkheid staan er meerdere zonnen en manen aan de hemel en zien uniformen en voertuigen er ouderwets uit. Het geeft Murakami voluit de kans om de maatschappij en de mens te fileren.  

Zijn laatste exploot "De moord op de Commendatore" bestaat ook uit twee volumes.  Deel 2, "Metaforen verschuiven", is nog maar vorig jaar vertaald in het Nederlands. 

Slimme schrijver, gewiekste verkoper

Ook andere Japanse auteurs als Oë of Kawabata verkochten goed en wonnen Nobelprijzen. Hun succes ging een tijd hand in hand met de grote Japanse cinema van Kurosawa, Oshima en Ozu. Maar Murakami liep niet echt hoog op met die traditionele Japanse cultuurdragers. Zoals bij veel van zijn generatiegenoten ging zijn bewondering naar Amerikaanse kunst en literatuur.  

Hij maakte een perfecte commerciële mix van enkele fascinerende Japanse verschijnselen, introduceerde wat oppervlakkige rituelen en magische elementen en overgoot dat met een erg westerse moderne stijl. En hij kan verdraaid meeslepend schrijven. Gevolg: heel de wereld leest Murakami.

Geen Mitsubishi's, wel Mustangs en Mini's

Opvallend is dat de personages van Murakami zich zelden verplaatsen in een Japanse auto. En als ze dat al doen, is het in een internationaal bekend succesnummer als de Celica. Neen, om het boeiender en nostalgischer te maken, zet Murakami zijn helden in een emblematische Amerikaanse of Europese kar.    

Niemand doet zich pijn aan Murakami. Hij maakt het de lezer zeker ook niet onnodig moeilijk door al te diepgaande culturele elementen uit zijn land een belangrijke rol te laten spelen. Dat heeft te maken met zijn eerlijk belangstelling voor wat elders ter wereld gebeurt. Maar er zit ook een commerciële beweegreden achter. So what, zijn  verhalen en romans gaan echt wel ergens over en swingen als een Japanse hogesnelheids-kogeltrein.