Op reis met Vlaamse meesters: Zullen we nog ooit schaatsen op de Schelde?

Elke week leiden Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey je naar een plek in Vlaanderen of Brussel waar onze grootste Vlaamse meesters hun schildersezel opstelden.  Ooit vonden schilders het de volmaakte plekken om verzinnelijkt te worden op het canvas. Vaak zijn ze het nu nog. Soms zijn ze het niet meer. Het schilderij van toen, het beeld van nu in 360°

Vandaag “Zicht op Antwerpen met de bevroren Schelde” van Lucas Van Valckenborch of winterromantiek op 't Scheld tijdens de kleine ijstijd.

Lucas Van Valckenborch schilderde de bevroren Schelde, naargelang de bron, tussen 1589 en 1593. Dat hij geen fantast was, is een zekerheid. Uit diverse historische documenten is af te leiden dat de Schelde in de zestiende eeuw meermaals dichtvroor. Uitschieters waren de barre winters van 1564, 1575 en 1595. Uit onderzoek van het KNMI blijkt dat het laatste kwartaal van de zestiende eeuw mogelijk het koudste was van de voorbije duizend jaar, het dieptepunt van de kleine ijstijd.

Voor wie sprookjesachtige dromen koestert. De kans dat de Schelde ter hoogte van Antwerpen de komende decennia nog zal bevriezen, is zeer gering. Daar is zelfs geen klimaatopwarming voor nodig. De Schelde is vandaag veel breder dan in de tijd van Lucas van Valckenborch. Door het rechttrekken van de Scheldekaden in de negentiende eeuw werd de rivier dubbel zo breed. De industriële vervuiling van het rivierwater vertraagt het bevriezingsproces, net als de invloed van de getijden. Moest het toch nog zo ver komen, dan heeft het waterwegbeheer vandaag veel krachtigere ijsbrekers om de rivier bevaarbaar te houden. Bovendien zijn er toekijkende overheden die juridische verantwoordelijkheid moeten nemen en daar nu veel strikter in zijn dan vroeger. Dus neen, er zal niet meer geschaatst worden op de Schelde bij de Scheldestad.

Topografisch accuraat

Lucas van Valckenborch was een Brabants schilder die vooral landschappen en genretaferelen schilderde in de stijl van Pieter Bruegel. “Zicht op Antwerpen met de bevroren Schelde” bevat de drie niveaus zoals die gebruikelijk waren: een voorgrond, een omlijnd middengebied en de oneindige verte. In tegenstelling met veel van zijn tijdgenoten ging van Valckenborch heel realistisch te werk en was zijn werk soms topografisch erg accuraat.

Op de achtergrond ligt de stad Antwerpen met haar kerken, windmolens en omwalling. De Onze-Lieve-Vrouwekathedraal en de Sint-Andrieskerk hebben de skyline nog voor zich alleen en geen concurrentie van de Boerentoren of de Politietoren.  Waar nu de wijk Het Zuid ligt, pronkt de in opdracht van de Hertog van Alva opgerichte citadel. Het militaire centrum van de Spanjaarden moest de stad verdedigen en tegelijk opstandige Antwerpenaren in bedwang houden.

De bevroren Schelde beheerst het middenplan. Er wordt geschaatst en gesleed door mensen met boerenkiel of plooikragen van kant. Enkele boten liggen vastgevroren in het ijs. Een beperkte geul lijkt ijsvrij en bevaarbaar. Op de voorgrond verzamelt de stedelijke burgerij rond een open vuur terwijl door paarden getrokken arrensleeën sjieke bezoekers aanvoeren. Wie goed kijkt, ziet lichte sneeuw vallen.

Heimwee naar betere tijden

“Zicht op Antwerpen met de bevroren Schelde” is vermoedelijk niet eens in Antwerpen geschilderd. Van Valckenborch was als protestant gemigreerd naar Frankfurt. De Spaanse landvoogd Farnese had Antwerpse protestanten voor de keuze gesteld. Ofwel bekeren tot het katholicisme, ofwel de stad verlaten. Velen trokken naar Amsterdam. Ook het tolerante Frankfurt bleek een vluchthaven. Daar het vaak om geschoolde vluchtelingen ging, deden deze steden er economisch hun voordeel bij. Aangenomen wordt dat van Valckenborch de idylle van de bevroren Schelde schilderde in opdracht van een migrant die verlangde naar zijn geboortegrond. En misschien heimwee had naar betere tijden.Want het waren niet de gouden jaren van Antwerpen.

Rond 1590 had Antwerpen nog 46 000 inwoners. In 1566 werd nog de kaap van 100 000 gehaald. De stad was nog maar net heroverd door de Spanjaarden. De Noordelijke Nederlanden besloten daarop de Scheldemonding te blokkeren. Het wegvallen van de internationale scheepsvaart en de tol van de oorlogen deden de stad pijn. Desondanks zou Antwerpen een economisch en cultureel hart blijven.

Tussen Galgenweel en de linker oever

Dit werk is ongetwijfeld in de beslotenheid van een atelier tot stand gekomen. Toch kiest het een duidelijk gezichtspunt op de linkeroever van de Schelde. Het water helemaal aan de linkerkant van het schilderij moet een van de welen zijn die ontstonden na grote overstromingen. Welen zijn ontstaan door dijkbreuken in de vijftiende en zestiende eeuw. De watervloed heeft diepe geulen en plassen uitgeschuurd. Naast een van de welen stond een galg en zo is het grootste weel Galgenweel gaan heten. Al is het niet te achterhalen, Lucas van Valckenborch moet minstens in gedachte op het smalle eind tussen het huidige Galgenweel en de linker oever van de Schelde hebben gestaan. Ook nu nog pronkt en pruilt van daar uit de stad aan de overkant.

De dame in kanariegele jurk

Van Valckenborchs schilderij heeft tot slot een verrassende plaats in de literatuurgeschiedenis. De Duitse schrijver W.G. Sebald laat in zijn gelauwerde roman “Austerlitz” het gelijknamige hoofdpersonage kijken naar een merkwaardig detail uit het schilderij. Een dame in kanariegele jurk is op het ijs gevallen. Haar zwartfluwelen muts is naast haar hoofd gerold. Een kavalier met rode broek buigt zich bezorgd over haar. Is de dame bewusteloos? "Het is alsof", zo schrijft Sebald “het kleine ongeluk waaraan de meeste beschouwers ongetwijfeld voorbijzien, telkens opnieuw gebeurt, dat het nooit meer ophoudt en door niets en niemand meer goed te maken valt."

“Zicht op Antwerpen met de bevroren Schelde” van Lucas van Valckenborch hangt in het Städel Museum in Frankfurt am Main