Facebook ontneemt ons niet alleen onze privacy, maar ook onze vrijheid

Maandag zagen we de eerste aflevering van de nieuwe docu-reeks "Facebook en ik" van Tim Verheyden, waarin hij zicht probeert te krijgen op het ongrijpbare netwerk dat Facebook anno 2019 geworden is. Wat alvast duidelijk werd, is dat we ons niet alleen zorgen moeten maken over hoe Facebook onze privacy schendt, maar ook over hoe het bedrijf macht over ons uitoefent.

opinie
Jef Ausloos
Jef Ausloos is onderzoeker IT-recht aan de Universiteit van Amsterdam en de KU Leuven.

Het behoeft geen betoog meer. Sociale media, en Facebook in het bijzonder, weten enorm veel over ons. Vaak nog veel meer dan we in eerste instantie denken. Tim toont in de eerste aflevering helder aan wat we al wel langer vermoedden: Facebook weet niet alleen welke foto’s we online zetten en met wie we vrienden zijn, maar volgt ook nauwgezet onze locatie, de door ons bezochte websites en zelfs ons offline koopgedrag. Hier stopt het echter niet bij. Met al die data gaat Facebook vervolgens aan de slag om je persoonlijkheidskenmerken te achterhalen, welke politieke en religieuze stromingen je voorkeur wegdragen, of met wie je de lakens deelt en wat je daar zoal uitspookt. 250 likes - zo blijkt - zijn voldoende om je gedrag beter te voorspellen dan je eigen levenspartner. Enkele Facebook-likes, Instagramposts en WhatsApp-berichtjes leiden dus al snel tot een berg aan zeer persoonlijke informatie.

Niet de klant maar het product

De grootste drijfveer achter Facebook ’s data-vraatzucht is niet "making the world a better place" zoals Zuckerberg wel eens tracht te verdedigen, maar winstbejag. Eenvoudig uitgedrukt draait het zakenmodel van Facebook om het transformeren van data in geld. Niet door onze data letterlijk door te verkopen aan de hoogste bieder, maar door onze aandacht te verkopen. Want hoe meer tijd we spenderen op haar platformen (waaronder ook WhatApp, Instagram en Messenger), hoe meer reclameboodschappen we te zien kunnen krijgen en hoe meer geld Facebook aan ons kan verdienen. Kortom, time – our time – is money.

De grootste drijfveer achter Facebook ’s data-vraatzucht is niet "making the world a better place" zoals Zuckerberg wel eens tracht te verdedigen, maar winstbejag

Facebook experimenteert dan ook op massale schaal met gebruikers om zo te bepalen welke kleine aanpassingen in lay-out, interactie, newsfeed-volgorde, enz. het langste de aandacht kunnen vasthouden.

Als we even een stap terugzetten, wordt al snel duidelijk dat u en ik geen klanten zijn van Facebook, maar het product. De werkelijke klanten zijn de adverteerders aan wie Facebook de mogelijkheid biedt om extreem gerichte reclame te sturen, of het nu gaat om het aanprijzen van pastinaak of een politiek gedachtengoed. Om het met een metafoor uit te drukken: het vee op de stal mag dan nog zo vol lof zijn over het stro en het dak boven hun hoofd, op het eind van de dag wordt het nog steeds uitgemolken, of erger… .

Het wordt al snel duidelijk dat u en ik geen klanten zijn van Facebook, maar het product

Kortom, Zuckerberg’s mantra “when people share more, the world becomes more open and connected” blijkt nu meer dan ooit, een schaamlapje voor een industriële bigbrothermaatschappij.

Computer says no

Dat Facebook een belangrijke impact heeft op mens en maatschappij staat buiten kijf. Het is dan ook hoogst problematisch dat het bedrijf vrijwel geen publieke verantwoording aflegt. In de eerste aflevering van "Facebook en ik" tracht Tim tevergeefs contact op te nemen met een vertegenwoordiger van het bedrijf. Ook zijn uitdrukkelijk verzoek tot inzage in alle data die Facebook over hem bezit en wat ze ermee doet, bleef onbeantwoord. Dat laatste is nochtans een recht dat iedereen in de EU zonder meer kan inroepen op grond van de zogenaamde GDPR. Zelfs wanneer hij dan maar zelf aan Facebook’s deur ging aankloppen in Silicon Valley, werden hij en zijn cameraploeg vriendelijk de laan uitgestuurd.

Dergelijk gedrag is verontrustend van een bedrijf dat door vele mensen dagelijks gebruikt wordt voor communicatie en nieuwsconsumptie. Zouden we het aanvaarden moesten minder grote spelers zoals kranten, televisiezenders of telecomoperatoren individuen en journalisten steevast negeren wanneer ze gevraagd worden (problematische) praktijken toe te lichten?

Facebook heeft inzage in de meest intieme aspecten van ons leven, maar in welk mate laat het ons toe terug te kijken?

Onze relatie met Facebook betreft dus een soort van spiegelraam, waar maar langs één kant doorgekeken kan worden. Het bedrijf heeft inzage in de meest intieme aspecten van ons leven, maar in welk mate laat het ons toe terug te kijken?

Kennis is macht

Technologie zet langzaam maar zeker onze omgeving om in data. Data die makkelijk kan aangepast en bewerkt worden door diegenen die er toegang toe hebben. Er is overvloedig onderzoek gedaan naar hoe al deze datastromen kunnen gebruikt worden om menselijk gedrag en emoties te gaan sturen. Net omdat het zo dynamisch en verbonden is, kan een digitale omgeving voortdurend aangepast worden aan het gedrag, de emoties of de persoonlijkheid van de individuen die zich erin begeven. Dat kan handig zijn wanneer een GPS je omleidt om een file te vermijden, of problematisch wanneer het dat doet om je langs een sponsorende winkel te laten rijden.

Zo stellen ook meer en meer mensen zich de vraag hoe sociale media vandaag de dag eenieder een gepersonaliseerd informatiedieet voorschotelen. We krijgen immers allemaal een andere selectie aan bijvoorbeeld nieuwsartikelen te zien op onze Facebook-tijdslijn. Onder het mom iedereen meer met elkaar te verbinden via een globaal sociaal netwerk, behandelt Facebook ons dus eigenlijk allemaal als kleine eilandjes. Gedeelde wereldbelevingen maken plaats voor een verzameling aan individuele wereldbelevingen, gestuurd en gekleurd naar Facebook’s believen. Dat lijkt misschien onschuldig, maar kan op termijn diepe maatschappelijke scheuren teweegbrengen.

“Ik heb niets te verbergen”, is dus een foute reactie op deze hedendaagse data verzamel-praktijken. Het draait immers niet zozeer om wat Facebook over jou in het bijzonder weet (ook al is dat veel meer dan de meesten denken). Het gaat om de hele infrastructuur die rond onze data gebouwd werd en hoe deze toelaat om ons gedrag op subtiele manieren te sturen. 

Het gaat niet om privacy, maar om macht

De ongeziene verzameling van data door bedrijven als Facebook draait dus niet zozeer om privacy, maar om macht. Macht over hoe we als individuen informatie consumeren, met elkaar communiceren en de wereld ervaren. Macht over hoe we ons verplaatsen doorheen de stad, met wie we daten en welke politieke boodschappen ons worden voorgeschoteld. Macht over het maatschappelijk debat.

De ongeziene verzameling van data door bedrijven als Facebook draait dus niet zozeer om privacy, maar om macht

Dergelijke macht kan bewust of onbewust, direct of indirect, gebruikt worden voor bedenkelijke doeleinden. Denk maar aan hoe Facebook op subtiele en moeilijk detecteerbare wijze seksisme, racisme, polarisatie, enz. kan bestendigen en zelfs vergemakkelijken door adverteerders toe te staan om pastinaak-recepten enkel naar de "vrouw aan de haard’ te sturen, vastgoed- en jobaanbiedingen enkel aan de blanke middenklasse te tonen, of tienermeisjes te viseren die zich "onzeker en waardeloos" voelen. Ook al was dit alles niet noodzakelijk Zuckerbergs intentie wanneer hij Facebook oprichtte, hij bouwde wel de digitale infrastructuur die het allemaal toelaat.

Kortom, de macht van de bedrijven achter al deze diensten die we dagelijks gebruiken tast veel meer aan dan onze privacy alleen. Het erodeert de fundamentele rechten en vrijheden die de basis vormen van onze democratische rechtsstaat. Duidelijke regels, en afdwingbare verantwoording van deze nieuwe machthebbers zijn dan ook absoluut noodzakelijk om individuele autonomie en rechten zoals vrije meningsuiting en non-discriminatie te vrijwaren. Sociale media, zoekmachines en talloze andere digitale diensten vormen immers een wezenlijk en zinvol onderdeel van onze samenleving. We zouden daarom niet gedwongen mogen worden te kiezen tussen het opgeven van onze vrijheid of digitaal kluizenaarschap.

We zouden daarom niet gedwongen mogen worden te kiezen tussen het opgeven van onze vrijheid of digitaal kluizenaarschap

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.