© Merlin Daleman

Verlichtingsfundamentalisme bestaat niet en daarom is het Westen superieur

Jurgen Slembrouck en Jürgen Mettepenningen schrijven beurtelings om de twee weken een opinietekst over wat hen opvalt in nieuws of in het dagelijkse leven. De eerste Jurgen vanuit vrijzinnige inspiratie. De tweede is christelijk. Deze week is Jurgen Slembrouck aan het woord. 

opinie
Jurgen Slembrouck
Vrijzinnige Dienst van de Universiteit Antwerpen

De term “Verlichtingsfundamentalisme”, die Bart De Wever naar aanleiding van de dood van Etienne Vermeersch gebruikte, is zinledig, argumenteert Jurgen Slembrouck. De geesteshouding om zelf te denken veronderstelt immers de vrijheid om dingen in vraag te stellen en staat haaks op de fundamentalistische gedachte dat je dingen voor waar moet aannemen.

In de extra uitzending van “De Afspraak” die naar aanleiding van de dood van Etienne Vermeersch werd uitgezonden, zei Bart De Wever over Vermeersch dat hij net geen “Verlichtingsfundamentalist” was. Gelukkig viel Tinneke Beeckman hem in de rede en verhinderde ze dat Vermeersch' reputatie werd besmeurd. 

Terecht merkte ze op dat het woord “Verlichtings­fundamentalist niet bestaat” omdat het een woord is dat logisch “niet kan”. De Wever liet zich wat onwillig corrigeren en hield het dan maar bij “een sterk Verlichtingsdenker”.

De woordkeuze van De Wever is minder onschuldig dan hij denkt en gelet op zijn eigen overtuiging dat Verlichtings­idealen het morele kompas vormen voor het samenleven in diversiteit, is ze zelfs merkwaardig te noemen. Om zich daarvan te vergewissen nodig ik hem uit voor een lezingencyclus over het actuele belang van de Verlichting. Het zou hem sieren indien hij op 25 februari komt luisteren naar Johan Braeckman, leerling en goede vriend van Vermeersch, die het uitgerekend over Verlichtings­fundamentalisme zal hebben.

Verlichtingsfundamentalisme even onzinnig als “vierkante cirkel”

Indien hij verhinderd zou zijn, ben ik zo vrij om hem het boekje “Verlichtings­fundamentalisme?” aan te raden van de Nederlandse filosoof en jurist Herman Philipse. Philipse was in de pen gekropen nadat de moslim­fundamentalist (dit woord houdt wel steek) Mohammed Bouyeri, Theo van Gogh had vermoord door hem neer te schieten en hem vervolgens de keel door te snijden. Uiteraard in naam van Allah, de barmhartige. Vervolgens had hij met een fileermes een brief op het lichaam van zijn slachtoffer – de term is goed gekozen – gestoken met daarin doodsbedreigingen aan het adres van Ayaan Hirsi Ali, politica en afvallige die door de toenmalige minister van Justitie een “Verlichtingsfundamentalist” was genoemd.

Verlichting is een attitude die mensen aanspoort om zelfstandig te denken en enkel geloof te hechten aan overtuigingen waarvoor voldoende bewijsmateriaal is.

Philipse maakt in zijn boekje duidelijk dat het gebruik van het woord Verlichtingsfundamentalisme net zo zinvol is als het gebruik van “vierkante cirkel. Niets kan eraan voldoen, niet zozeer omdat niets voldoende rond of voldoende vierkant is om eraan te voldoen, maar omdat de eigenschappen rond en vierkant elkaar logisch uitsluiten.” Zo is het ook met ‘Verlichtingsfundamentalisme’. De termen waaruit het woord bestaat, sluiten elkaar uit. ‘Verlichting’ heeft immers betrekking op een attitude die mensen aanspoort om zelfstandig te denken en enkel geloof te hechten aan overtuigingen waarvoor voldoende bewijsmateriaal is. Die essentie werd treffend verwoord door de Verlichtingsfilosofen Immanuel Kant en David Hume. 

Durft te denken!

Kant beantwoordde de vraag “Wat is Verlichting?” in 1784 als volgt: “Verlichting is de uittocht van de mens uit zijn aan zichzelf verschuldigde onmondigheid. Onmondigheid is het onvermogen zich zonder leiding van een ander van zijn verstand te bedienen. Aan zichzelf verschuldigd is deze onmondigheid wanneer de oorzaak ervan niet een gebrek aan verstand is, maar een gebrek aan beslistheid en moed om er zich van te bedienen zonder andermans leiding. “Sapere aude! (durft te denken!) Heb de moed je van je eigen verstand te bedienen!” is dus het motto van de Verlichting.”

Kant was diepgaand beïnvloed door David Hume, van wie hij beweerde dat die hem uit zijn “dogmatische sluimer” had gehaald. Hume hield zijn lezers voor dat de sterkte van een overtuiging in overeenstemming moet zijn met de sterkte van het bewijsmateriaal: “A wise man, therefore, proportions his belief to the evidence.” 

Onmondigheid is het onvermogen zich zonder leiding van een ander van zijn verstand te bedienen.

In afgeleide zin slaat de term “Verlichting” ook op de historische periode waarin die attitude dominant werd en werd toegepast op alles waarnaar men nieuwsgierig was, ook op iets waaraan niet getwijfeld mocht worden: het bestaan van God.

De vrijheid om dingen in vraag te stellen

De term ‘fundamentalisme’ hebben we precies daaraan te danken. Dogmatische gelovigen stelden vast dat onder druk van de Verlichting hun geloofsgenoten steeds liberaler werden en ijverden daarom om terug te keren naar de fundamenten. Onder de algemene titel “The Fundamentals” gaven ze boeken uit over de belangrijkste christelijke, Bijbelse leerstellingen die letterlijk gevolgd moesten worden. Dat is precies wat moslim­fundamentalisten doen, al beroepen ze zich uiteraard op een ander heilig boek. Maar de oproepen om ongelovigen te doden die je in de Koran aantreft, brengen ze te vuur en te zwaard in de praktijk. Ook wij hebben onze eigen Mohammed Bouyeris, helaas.

De lezer begrijpt nu waarom de term “Verlichtings­fundamentalisme” zinledig is. De geesteshouding om zelf te denken veronderstelt immers de vrijheid om dingen in vraag te stellen en staat haaks op de fundamentalistische gedachte dat je dingen voor waar moet aannemen. De geesteshouding van de Verlichting kan alleen gedijen in een maatschappelijke ordening die het uitoefenen ervan faciliteert. Dat is precies wat de liberale rechtsstaat, die in het Westen tot ontwikkeling is gekomen, doet. Ze biedt alles wat dit vrije onderzoek mogelijk maakt: vrijheid van geweten, vrijheid van vergadering, vrijheid van meningsuiting…

Het vrije Westen is dan ook erg aantrekkelijk voor wie die vrijheid moet missen. Het is dus geen toeval dat de Saudische tiener Rahaf Mohammed al-Qunun asiel aanvroeg in Canada en niet in bijvoorbeeld Pakistan of Indonesië. Want in die landen wordt twijfel en kritiek bestraft met sociale uitsluiting en vaak met erger. Geen toeval dus dat je ook in eigen land het aantal islamitische afvalligen op één hand kan tellen. Daarom is het werk van iemand als Maryam Namazie, die binnenkort in ons land te gast is en het opneemt voor de rechten van vrouwen en ongelovigen, zo belangrijk. Ze heeft net als Darya Safai Iraanse wortels en weet als geen ander wat het betekent om te moeten opgroeien in een islamitische dictatuur.

Etienne Vermeersch omarmde de Verlichtingsidealen

En er is meer, de vrijheid die in de liberale rechtsstaat centraal staat, is niet alleen noodzakelijk voor het geestelijk welzijn van mensen die zelf durven te denken, ze vormde ook het intellectuele substraat dat het Westen zo economische welvarend heeft gemaakt. Iets waarvan je de vele migranten die hier hun toevlucht zoeken niet hoeft te overtuigen.

Het is precies omdat de liberale rechtsstaat die uit het zaad van de Verlichting tot bloei is gekomen en die individuele vrijheid en welvaart mogelijk maakt, dat het Westen superieur is. De suggestie van De Wever dat Vermeersch naar “Verlichtingsfundamentalisme” neigde, is dan ook erg ongelukkig. Zoals Johan Braeckman zal betogen wordt die term eerder gebruikt door lui die weerstand voelen tegenover de idealen van de Verlichting en de spelregels van de liberale rechtsstaat.

Dat gold allerminst voor Etienne Vermeersch. Hij omarmde de Verlichtingsidealen, een fundamentalist kon hij dus onmogelijk zijn. 

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.