Wat na wéér een dramatische dambreuk in Brazilië? "Onmiddellijke nasleep belooft niet veel goeds" 

Niet veel meer dan drie jaar na de grootste milieuramp in de Braziliaanse geschiedenis is het mijnengebied Minas Gerais opnieuw getroffen door een dramatische dambreuk. Zijn er dan geen lessen geleerd uit de vorige catastrofe?

Minas Gerais, letterlijk vertaald "Algemene Mijnen", is -de naam zegt het- de bakermat van de industriële mijnbouw in Brazilië. Vroegere kolonisten waren verbluft door de grondstoffen die het gebied rijk is: edelmetalen als goud en diamant, maar vooral ijzer.

Brumadinho, de stad waar de dam is bezweken, ligt in de Quadrilatero Ferrifero of IJzeren Rechthoek, een van de grootste ijzerertsbekkens ter wereld. Alles staat er in het teken van de mijnindustrie. 

1. Hoe moeten we ons zo'n ijzerertsmijn voorstellen?

"Het zijn heel grote putten in openlucht, die volgens conische cirkels naar beneden worden uitgegraven", zegt Raf Custers, journalist, onderzoeker en auteur van onder meer "De uitverkoop van Zuid-Amerika". "Vanuit de lucht zien ze eruit als grote cirkels die almaar kleiner worden, wat wil zeggen dat de put naar beneden steeds smaller wordt."

"Op de beelden van de ramp zie je naast de eigenlijke put twee bruine vlekken. Dat waren de bekkens waar het slib van de put werd verzameld.

Mijngebied in Minas Gerais vanuit de hoogte gezien.

Het slib wordt tegengehouden door grote dammen die aan één zijde van het bekken worden gebouwd. Dat slib is een residu, een overblijfsel van het procédé om ijzererts te produceren en te raffineren, een procédé waar grote volumes water aan te pas komen. Dat betekent dat het slib zwaar vervuild kan zijn. "Dat was in ieder geval zo bij de vorige ramp in het gebied." 

2. Hoe gevaarlijk is de dambreuk voor het milieu?

In november 2015 werd dezelfde IJzeren Rechthoek ook al getroffen door een dambreuk met catastrofale gevolgen. Toen vielen er "slechts" 19 doden, maar de impact op het milieu was enorm.

Slib vol toxische zware metalen baande zich een weg naar een van de grootste rivieren in het gebied en uiteindelijk naar de Atlantische Oceaan. 250.000 Brazilianen zaten zonder drinkwater, 60 miljoen liter vervuild water stroomde de zee in. De "ramp van Mariana" was de grootste milieuramp ooit in de Braziliaanse geschiedenis.     

Beeld van een verwoest dorp in 2015.

Deze nieuwe dijkbreuk lijkt een minder schadelijke impact te zullen hebben op het milieu. Op de website van Vale staat dat het mijnafval vooral zand en water bevat. "Een steekkaart van hoe de mijn in elkaar zit, is op de site niet te vinden", zegt Custers. "Zo'n informatie houden de mijnfirma's dikwijls achter de hand , daar laten ze maar weinig over los."

Custers vermoedt dat de milieu-impact van dit nieuwe incident waarschijnlijk toch minder groot zal zijn, omdat de modderstroom wellicht meer lokaal blijft. "Maar het wordt hoogstwaarschijnlijk een enorme menselijke catastrofe."

3. Zijn er lessen geleerd uit het verleden?

Wat de twee rampen met elkaar gemeen hebben, is dat beide getroffen mijnen (deels) in handen waren van dezelfde eigenaar. Het Braziliaanse mijnenbedrijf Vale, de grootste ijzerproducent ter wereld. 

Vale, dat nog altijd deels in handen is van de overheid, beheert mijnen in Minas Gerais, maar heeft ook enorme uitbreidingsprogramma's in het noorden van Brazilië, in Carajás, in de buurt van het Amazonewoud. "Dat zegt wel iets over de positie van Vale in de Braziliaanse samenleving", zegt Custers. 

Foto van een eerdere protestactie tegen Vale.

Het voorbije weekend groeide de woede jegens Vale. Inwoners en middenveldorganisaties verwijten het bedrijf dat het na de vorige ramp niets heeft gedaan om een nieuwe catastrofe te vermijden, hoewel actiegroepen al jarenlang wijzen op de risico's van de mijnbouwinfrastructuur. 

"Pas in 2010 is er een kadaster gekomen en worden de dammen in het gebied geregistreerd. Vóór de ramp van 2015 waren er al waarschuwingen dat het bekken veel te vol was, terwijl de onderneming vroeg om het nog uit te breiden", zegt Custers. "En ook nu waren er waarschuwingen over de dam die het vrijdag heeft begeven." 

Naar aanleiding van de vorige ramp schreef de Braziliaanse pers dat van de bijna 800 dammen met afvalbekkens in Minas Gerais, er zo'n 300 potentieel gevaarlijk zijn. Ook nu duiken die cijfers op. "Maar met die cijfers moeten we op dit moment zeer voorzichtig omspringen", vindt Custers.

4. Zullen er uit deze ramp wél lessen worden getrokken?

Na de ramp van 2015 is er een financiële regeling getroffen met de uitbaters van de mijn, een joint venture van Vale. Ook nu wordt al meteen gesproken over hoge boetes en een beslag bij Vale. Het gerecht beval de bevriezing van 2,5 miljard euro voor kosten en schadevergoedingen. De lokale autoriteiten hebben al boetes opgelegd voor 70 miljoen euro. Bijna de helft van de activa van Vale zouden nu geblokkeerd zijn. De uitkering van dividenden aan aandeelhouders en bonussen voor kaderleden zijn opgeschort.

Custers vreest dat dit vooral gebeurt om de gemoederen te sussen. "Tussen 2015 en nu is er ten goede uiteindelijk niet veel veranderd", zegt hij. Ook nu maakt hij zich geen illusies, integendeel. De gewijzigde politieke situatie in Brazilië, waar de extreemrechtse president Jair Bolsonaro nu aan de macht is, dreigt bijzonder kwalijke gevolgen te hebben voor de veiligheid in de Braziliaanse mijnen.

"Bolsonaro geeft aan dat hij privé-ondernemers vrij spel geeft, hij wil staatsondernemingen liquideren. Ik vrees dat de voordien al mager bemande controle-instanties het nog moeilijker gaan krijgen. Dat belooft niet veel goeds voor de toekomst in de onmiddellijke nasleep van deze catastrofe. Ik denk dat we naast het menselijke drama en de milieugevolgen ook oog zullen moeten hebben voor de politieke consequenties en de institutionele afhandeling van dit incident."

Landschap in de deelstaat Minas Gerais. Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.